मास्टर आणि मार्गारीटा - 03

         

                                       

तीन

सातवं प्रमाण

“हो, सकाळचे जवळ-जवळ दहा वाजले होते, आदरणीय इवान निकोलायेविच,” प्रोफेसरने म्हटलं.

कवीने चेह-यावर हात फिरवला, जणु आतांच झोपेतूंन जागा झालांय. त्याने बघितलं की पत्रियार्शीवर अंधार झाला होता. 

तलावाचं पाणी काळं दिसंत होतं, आणि त्यांत एक छोटीशी नाव संथपणे जात होती. वल्ह्यांच्या आवाजाबरोबरच नावेंत बसलेल्या कुण्या महिलेचं हसणंसुद्धां ऐकू येत होतं. वृक्ष्यांच्या आळींत चौकाच्या तिन्हीं बाजूंना बेंचावर इकडे-तिकडे बसलेले लोकं दिसंत होते, फक्त त्या दिशेला सोडून, जिथे आपले मित्र वार्तालाप करंत होते.

मॉस्कोच्या वरचं आकाश जणु फिक्कंट झालं होतं. वरती पूर्ण चंद्र अगदी स्पष्ट दिसंत होता. चंद्र आता सोनेरी नसून पांढरा झाला होता. आतां श्वास घेणं सोपं झालं होतं. लिण्डन वृक्षांच्या खालचे आवाज पण संध्याकाळसारखेच मृदु, कोमल येत होते.

‘मला कळलंसुद्धां नाही, की त्याने एक सम्पूर्ण गोष्टंच गढलीयं?’ बिज़्दोम्नी आश्चर्याने विचार करू लागला – ‘संध्याकाळपण झाली! असं पण असूं शकतं, की तो काही सांगतंच नव्हता आणि माझाच डोळा लागला, आणि ते सगळं मी स्वप्नांत पाहिलंय?’

पण हे तर मान्य करावंच लागेल की प्रोफेसरनेच हे सगळं सांगितलं होतं, नाहीतर असं तरी समजायंच की बेर्लिओज़लापण अगदी तेंच स्वप्न पडलंय, कारण की तो परदेशी पाहुण्याकडे एकटक बघंत म्हणंत होता, “जरी बाइबलच्या गोष्टींशी साम्य नसलं, तरी तुमची गोष्ट खूप रोचक होती, प्रोफेसर.”

“क्षमा करा,” प्रोफेसरने सौजन्यतेने हसून म्हटलं, “तुम्हांलातर माहीतंच आहे, की बाइबलमधे जे काही लिहिलेलं आहे, तसं वास्तवांत कधी घडलंच नाहीये. आणि आपण जर बाइबलला ऐतिहासिक प्रमाण म्हणून स्वीकार केलं...” तो पुन्हां हसला. बेर्लिओज़ कावराबावरा झाला, कारण की जेव्हां ते ब्रोन्नाया स्ट्रीट पासून पत्रियार्शीकडे येत होते, तेव्हां अगदी हेंच त्याने बिज़्दोम्नीला सांगितले होते.           

बेर्लिओज़ने म्हटलं, “मुद्दा असा आहे की...माफ़ करा, ही गोष्टसुद्धां कोणीच प्रमाणित करूं शकणार नाही, की जे काही तुम्हीं आता सांगितलंय, ते पण खरंच घडलं असेल.”               

“ओह, नाही! ह्या गोष्टीला कोणीपण सत्य सिद्ध करूं शकेल!” प्रोफेसर ने तुटक-तुटक भाषेंत दृढ स्वरांत म्हटलं आणि अचानक दोन्हीं मित्रांना रहस्यपूर्ण ढंगाने आपल्याजवळ सरकायला सांगितलं. ते दोघं त्याच्याकडे वाकले. तो, आपल्या आवाजांत घडी घडी येणारा नाटकीपणा न दाखवतां, सरळ, सपाट स्वरांत म्हणाला, “गोष्ट अशी आहे, की...” प्रोफेसरने किंचित घाबरून इकडे तिकडे बघितलं आणि फुसफुसंत म्हणाला, “मी स्वतः त्यावेळेस तिथे उपस्थित होतो. पोंती पिलातबरोबर दालनांत होतो, उद्यानांतसुद्धां होतो, जेव्हां तो काइफाशी गोष्टी करंत होता, दगड्याच्या चौथ-यावरदेखील होतो, पण लपून, गुप्त वेषांत. म्हणून मी तुम्हांला विनंती करतो की ही गोष्ट स्वतःपुरतीच राहूं द्या, एकदम गुप्त, एकसुद्धां शब्द बाहेर नको यायला. श्-श्-श्!”

शांतता पसरली,  आणि भीतीने बेर्लिओज़चा चेहरा फिक्का पडला.

“तुम्हीं...तुम्हीं किती दिवसांपासून मॉस्कोत आहांत?” थरथरत्या आवाजांत त्याने विचारलं.

“मी तर आत्ताच, ह्याच क्षणी मॉस्कोला आलोय,” प्रोफेसरने गोंधळून उत्तर दिलं आणि तेव्हांच मित्रांनी त्याच्या डोळ्यांत बघितलं आणि त्यांची खात्री झाली की त्याचा डाव्या, हिरव्या डोळ्यांत वेडेपणाचे लक्षणं होते, आणि उजवा डोळा होता – भाव रहित, काळा आणि निर्जीव.

‘सगळं स्पष्ट आहे,’ बेर्लिओज त्रस्त झाला, ‘ हा एक पागल जर्मन आलेला आहे, किंवा पत्रियार्शीवर येऊन पागल झालांय. हीच आहे त्याची गोष्ट!’

हो, खरोखरंच सगळंच स्पष्ट झालं होतं : स्वर्गवासी दार्शनिक काण्टसोबत केलेला विचित्र ब्रेकफास्ट, आणि सनफ्लॉवर-ऑइल आणि अन्नूश्काशी संबंधित वेडसर गोष्टी, आणि ती भविष्तवाणी की त्याचं डोकं कापलं जाणारेय, आणि अशाच अन्य गप्पा. प्रोफेसर नक्कीच मूर्ख होता.

बेर्लिओज़ने तेव्हांच मनामधे आराखडा बांधला की त्याला पुढे काय करायचंय. बेंचच्या पाठीला टेकतां टेकतां त्याने प्रोफेसरच्या मागून बिज़्दोम्नीकडे बघून डोळा मारला, की त्याच्या विरोध करूं नको, पण घाबरलेल्या कविला ह्या खाणाखुणा कळल्याचं नाही.

“हो, हो, हो...” बेर्लिओज़ने उत्तेजनेने म्हटलं, “हे सगळं संभव आहे. अगदी संभव आहे. पोंती पिलात, ते दालन, आणि ते सगळं...आणि तुम्हीं काय एकटेच आला आहांत की बायकोसुद्धां बरोबर आहे?”

“एकटा, एकटा, मी नेहमी एकटांच असतो...” किंचित कटुतेने प्रोफेसरने उत्तर दिलं.

“आणि, प्रोफेसर, तुमचं सामान कुठेय?” बेर्लिओज़ने लाडीगोडीने विचारलं, “हॉटेल ‘मेट्रोपोल’मधे?” तुम्हीं उतरलांत कुठे?”

“मी? कुठेच नाही...” त्या अर्धविक्षिप्त जर्मनने विषादपूर्वक आणि विचित्रपणे आपल्या हिरव्या डोळ्याने पत्रियार्शी तलावाकडे बघंत उत्तर दिलं.

“काय? आणि...तुम्हीं राहणार कुठे?”

“तुमच्या क्वार्टरमधे...” अचानक तो पागल म्हणाला आणि त्याने डोळा मारला.

“मी...मला आनंदंच होईल,” बेर्लिओज़ पुटपुटला, “पण, असं आहे, की माझ्याकडे तुमची गैरसोय होईल...आणि ‘मेट्रोपोल’मधे खूप शानदार खोल्या आहेत, ते पहिल्या श्रेणीचं हॉटेल आहे...”

“आणि, काय, सैतानसुद्धां नाहीये?” मानसिक रुग्णाने एकदम खुशीत येऊन बिज़्दोम्नीला विचारलं.

“सैतान सुद्धां...”

“त्याचा विरोध करूं नकोस...” प्रोफेसरच्या मागून तोंड वाकडं करंत बेर्लिओज़ फक्त ओठांनी पुटपुटला.

“काही सैतान-बैतान नाहीये!” ह्या सगळ्या नाटकाने चिडून इवान निकोलायेविचने ते सांगून टाकलं, जे त्याला सांगायला नको होतं, “काय कटकट आहे! तुम्हीं हा सगळा वेडेपणा बंद करा!”

ह्यावर पागल इतका प्रचण्ड हसला की त्याच्या डोक्यावरून लिण्डन वृक्षावर बसलेली चिमणी फडफडंत उडून गेली.

“आता, ही तर खूपंच मजेदार गोष्ट आहे!” हसतां-हसतां प्रोफेसरचं सगळं शरीर हलूं लागलं. “ही काय सवय आहे, काहींही विचारलं तरी नाहींच म्हणतोस!” त्याने एकदम हसणं थांबवलं, कदाचित छातीत दुखूं लागलं होतं, आणि, जसं मानसिक रोगांत साहजिकंच असतं, हसणं संपल्यावर लगेच दुस-या मनःस्थितींत पोहोचला – चिडला आणि गंभीरपणे ओरडला, “तर, तुमच्या मते, असं काही नसतंच?”

“शांति, शांति, शांति, प्रोफेसर,” बेर्लिओज़ने त्याला समजावलं. ह्या रोग्याला उत्तेजित अवस्थेत पाहून तो घाबरला, “तुम्हीं इथे एक मिनिट माझ्या मित्राबरोबर बसा, आणि मी कोप-यावर जाऊन एक फोन करून येतो, मग तुम्हांला जिथे जायचं असेल, तिथे आम्हीं सोडून येऊं. तुम्हीं तर इथे नवीन आहांत नं...”

तसं बघितलं तर बेर्लिओज़चा प्लान अगदी बरोबर होता : जवळच्या टेलिफोन बूथमधे जाऊन परदेशी पर्यटकांशी संबंधित कार्यालयांत हे सूचित करायचं होतं, की हा, परदेशांतून आलेला कन्सल्टेन्ट पत्रियार्शी पार्कमधे बसलाय आणि त्याची मानसिक स्थिति बरोबर नाहीये. म्हणून त्वरित काही उपाय योजना करावी, नाहीतर येथे काही अप्रिय घटना घडूं शकते.

“फोन करायचांय? करा,” मानसिक रुग्णाने उदासीने म्हटलं आणि अचानक भावपूर्ण स्वरांत विनती केली, “पण जाता-जाता तुम्हांला निवेदन करीन, की सैतानाच्या अस्तित्वावर विश्वास ठेवा! मी तुमच्याकडून कोणची मोठी वस्तु मागत नाहीये. लक्षांत ठेवा की सैतानाच्या अस्तित्वाबद्दल सातवं प्रमाण आहे, हे फार खात्रीदायक प्रमाण आहे! तुम्हांला लगेच त्याच्याबद्दल कळेल.”

“बरं, बरं...” खोटं खोटं प्रेम दाखवंत बेर्लिओज़ने म्हटलं आणि चिडलेल्या कवीकडे बघून त्याने डोळा मारला, ज्याच्या डोक्यांत ह्या पागल जर्मनवर लक्ष ठेवण्याचा विचार आलांच नव्हता. मग तो ब्रोन्नाया रस्ता आणि एर्मालायेव गल्लींच्या चौकाकडे असलेल्या निर्गम द्वाराकडे गेला. तो गेल्या बरोबर प्रोफेसर जणुं अगदी बरा झाला आणि त्याच्या चेह-यावर चमंक आली.

“मिखाइल अलेक्सांद्रोविच!” त्याने जात असलेल्या बेर्लिओज़ला ओरडून विचारलं.

तो थरथरला, मग त्याने मागे वळून पाहिलं आणि स्वतःला सांत्वना दिली की त्याचं नावसुद्धां प्रोफेसरने कुठल्यातरी समाचार पत्रांत वाचलं असेल. आणि प्रोफेसर दोन्ही हातांचा चम्बू करून ओरडंत होता, “तुमच्या काकांना कीएवला तार करून देऊं का?”

बेर्लिओज़च्या हृदयांत पुन्हां धक्क्ं झालं. ह्या वेड्याला कीएवच्या काकांबद्दल कसं माहीतीये? ह्याबद्दल तर कधीच, कोणच्याही वर्तमान पत्रांत लिहिलेलं नाहीये. ए हे...हे? बिज़दोम्नी खरंच तर नव्हता म्हणंत? पण त्याच्या जवळचे डॉक्यूमेन्ट्स? ओफ, किती रहस्यमय माणूस आहे. फोन करायलांच हवा! त्याची चांगली काढतील!”

आणि पुढे काहीही न ऐकतां बेर्लिओज़ पुढे धावला.

ब्रोन्नायाकडच्या बाहेर जाणा-या दरवाज्या जवळ बेंचवरून उठून सम्पादकाजवळ तोंच माणूस आला, जो तेव्हां सूर्याच्या प्रकाशांत दाट उष्णतेतून बनताना दिसला होता. फरक फक्त इतकांच होता, की आता तो हवेतून बनलेला नव्हे, तर साधारण माणसांसारखा ठोस दिसंत होता. दाटंत असलेल्या अंधारांत बेर्लिओज़ने स्पष्ट बघितलं, की त्याच्या मिश्या कोंबडीच्या पंखांसारख्या होत्या, डोळे छोटे-छोटे, उपहासाने भरलेले, थोडेसे दारुडे, आणि चौकटीची विजार इतकी वर केलेली होती की आतूंन घाणेरडे मोजे दिसंत होते.

मिखाइल अलेक्सांद्रोविच तिथेंच थबकला, पण त्याने असा विचार करून स्वतःची समजूत घातली, की फक्त एक विचित्र योगायोग आहे आणि ह्याबद्दल विचार करणं मूर्खपणा आहे.

“चक्रद्वार शोधतांय कां साहेब?” चिरक्या आवाजांत त्या लम्बूने विचारलं, “इकडे या! सरळ, आणि वाटेल तिथे निघून जा. सांगण्यासाठी तुमच्याकडून पाव लिटर साठी...हिशेब बरोब्बर...भूतपूर्व कॉयर मास्टरसाठी!” शरीराला वाकवंत ह्या प्राण्यानी अभिवादनाप्रीत्यर्थ आपली जॉकी-कैप काढून हातांत धरली.

बेर्लिओज़ कॉयर मास्टरची ही ढोंगी याचना ऐकण्यासाठी नाही थांबला, तो चक्रद्वाराकडे पळाला आणि हाताने त्याला धरलं. चक्रद्वार घुमवून तो रेल्वेचे रूळ पार करणारंच होता, की त्याच्या चेह-यावर लाल आणि पांढ-या रंगाचा प्रकाशझोत पडला: काचेच्या ट्रैफिक बोर्डवर लिहिलेले अक्षरं चमकूं लागले, “सावधान, ट्राम येत आहे!” आणि ही ट्राम त्याक्षणींच येऊन पोहोचली, एर्मलायेव गल्लीपासून नवीन टाकलेल्या रुळांवरून वळून, ब्रोन्नाया स्ट्रीटवर येतांच तिचा आंतील भाग प्रकाशाने भरून गेला, ब्रेकचा चीत्कार करंत ती थांबली.

खरं तर बेर्लिओज़ सुरक्षित जागेवरंच उभा होता, तरी पण सावध असावे, म्हणून वळून मागे जायला लागला. त्याने आपला हात चक्री दरवाज्यावर ठेवला आणि एक पाय मागे सरकवला. त्याच क्षणी त्याचा हात घसरला आणि सुटून गेला, पाय घसरला, जणु कडक बर्फावर घसरतोय. पाय घसरून  त्या छोट्याश्या दगडी रस्त्यावर पडला जो रुळापर्यंत जात होता, दुसरा पाय आपल्या जागेवरून फेकला गेला आणि बेर्लिओज़ रुळांवर पडला.

एखाद्या आधाराला पकडायच्या प्रयत्नांत बेर्लिओज़ पाठीवर पडला. त्याचं डोकं हळूच दगडी रस्त्यावर आपटलं आणि त्याची नजर आकाशाकडे गेली, पण उजवीकडे की डावीकडे, त्याला कळलं नाहीं, त्याला सोनेरी चंद्र दिसला. तो पट्कन एका कुशीवर वळला, फट्कन पायांना पोटाकडे घेतलं आणि वळतांक्षणीच स्वतःच्या अंगावर विलक्षण शक्तिने येत असलेला, भीतिने पांढरा फटक पडलेल्या एका महिलेचा चेहरा आणि तिची लाल टोपी त्याला दिसली. हा ट्राम चालिकेचा चेहरा होता. बेर्लिओज़ ओरडू नाही शकला, पण त्याच्या चारीकडे जमा झालेल्या महिलांच्या घाबरलेल्या किंचाळ्यांनी ती सम्पूर्ण स्ट्रीट हादरली. ट्रामचालिकेने पट्कन विजेचा ब्रेक लावला, त्यामुळे ट्राम गाडी जणु नाकावर जमीनीत घुसून गेली.

दुस-यांच क्षणी तिच्या खिडक्यांच्या काचा खणखणंत बाहेर पडू लागल्या. बेर्लिओज़च्या डोक्यांत एक विकट विचार चमकला – ‘काय खरंच?’ तुकड्यांमधे विभक्त झालेला चंद्र आणखी एकदा, शेवटचांच झळकला आणि मग अंधार पसरला.     

ट्रामगाडीने बेर्लिओज़ला सम्पूर्णपणे झाकून घेतलं होतं. आणि पत्रियार्शीच्या आळीच्या जाळीखालून दगडी रस्त्यावर एक गोल-गोल, काळीशी वस्तू गडगडंत गेली, ती ब्रोन्नाया स्ट्रीटच्या फुटपाथवर उड्या मारंत गडगडू लागली.

हे बेर्लिओज़चं छाटलेलं डोकं होतं.

*******

मास्टर आणि मार्गारीटा - 02

दोन

पोंती पिलात

रक्तवर्णीय किनारीच्या पांढ-या अंगरख्यांत, महान हिरोदच्या¹ महालाच्या दोन्हीं पार्श्वांच्या मधे अनेक स्तंभ असलेल्या विशाल दालनांत, अश्वारोह्यांसारखा पावलांचा आवाज़ करंत, वसन्त ऋतूच्या निस्सान महिन्याच्या चौदाव्या तिथीला जूडियाच्या² न्यायाधीश पोंती पिलातने³ प्रवेश केला.

न्यायाधीशाला जर जगांत कोणच्या वस्तूची घृणा होती, तर ती म्हणजे गुलाबाच्या अत्तराचा सुगंध आणि आतां त्याला हे कळलं होतं, की आजचा दिवस खूप वाईट जाणारेय, कारण सकाळपासूनंच हा सुगंध न्यायाधीशाचा पिच्छा पुरवंत होता. न्यायाधीशाला असा आभास होतं होता, जणुं उद्यानांतले अशोक आणि लिण्डनचे वृक्षसुद्धां गुलाबाचाच वास फेकताहेत, जणु अंगरक्षकांच्या त्वचेच्या वासांतसुद्धां हा दुष्ट वास मिसळलांय. महालाच्या पार्श्व भागांत स्थित, न्यायाधीशाबरोबर येर्शलाइमहून⁴ आलेल्या विद्युत गतिने आक्रमण करणा-या बाराव्या सैन्य तुकडीच्या⁵ पाक शाळेंतून धूर निघंत होता, जो ह्या गोष्टीचा संकेत देत होता, की पाकशास्त्र्यांनी स्वयंपाकाला सुरुवात केलीये. हा धूर उद्यानांतून स्तंभांच्या दालनांत येत होता, ह्या कडु धुरांतसुद्धां तो गुलाबाच्या अत्तराचा ओलसर गंध भरून गेलेला जाणवंत होता. अरे देवा, देवा आम्हांला कोणत्या गोष्टीसाठी शिक्षा देतांय?

‘हो, शंकेला जागांच नाहीं! ही तीच आहे, पुन्हां तीच, अविजित भयानक व्याधि अर्धशीशी, ज्यांत फक्त अर्ध्या मस्तकांतच शूल उठतो. ह्या व्याधीचं काहींच औषध नसतं, ह्यातूंन सुटका शक्यंच नाहीं. आम्हीं डोकं इकडे-तिकडे नाहीं हलवणार.’

संगमरमरी फरशीवर कारंज्याजवळ आसनाची व्यवस्था केलेली होती. न्यायाधीशाने कोणाकडेही दृष्टिक्षेप न करतां एकीकडे हात पसरला.

पीडेमुळे न्यायाधीशांचा चेहरा वाकडा झालांच आणि त्यांनी तिरप्या नजरेनेंच चर्मपत्रावर लिहिलेला लेख वाचून ते सचिवाकडे परंत दिलं आणि अत्यंत प्रयासपूर्वक म्हणाले, “गलिलीहून⁶ आलेला अभियुक्त? कनिष्ठ न्यायखण्डाला मुकदमा पाठवला होता?”

“होय, महाबली!” न्यायाधीशाच्या सचिवाने उत्तर दिलं.

“मग?”

“तिथे त्यांनी अभियोगावर निर्णय सांगण्यास नकार दिला आणि सिनेद्रिओनने⁷ केलेली मृत्युदण्डाची सिफारिश पुष्टि करण्यासाठी आपणांकडे पाठवलीय,” सचिवने खुलासा करंत सांगितलं.

न्यायाधीशाने गाल खाजवंत हळूंच म्हटलं, “अभियुक्ताला प्रस्तुत करा.”

आणि लगेच दोन शस्त्रधारी स्तंभांच्या दालनाच्या खाली असलेल्या उद्यानांतून जवळ-जवळ सत्तावीस वर्षांच्या तरुणाला न्यायाधीशा समोर घेऊन आले. ह्या तरुणाने जीर्ण, फाटका निळ्या रंगाचा चोगा घातला होता. डोक्यावर एक पांढरा रुमाल होता, ज्याला कपाळावर चामड्याच्या पट्ट्याने बांधलं होतं. हात मागे बांधलेले होते. तरुणाच्या डाव्या डोळ्याखाली मोठी जखम होती, तोंडाच्या कोप-यावर – आणखी एक जखम, वाळलेलं रक्त असलेली.

अभियुक्ताने अत्यंत उत्सुकतेने न्यायाधीशाकडे पाहिलं.

तो थोडा वेळ शांत होता, मग त्याने हळूंच अरामैक⁸ भाषेत विचारलं, “तर, तू लोकांना येर्शलाइमचं मंदिर⁹ ध्वस्त करण्यासाठी चिथवलं होतं?”

हे विचारताना न्यायाधीश पाषाणवत् बसला होता, फक्त त्याचे ओठ किंचित हलंत होते. न्यायाधीशाच्या पाषाणासारखं बसलं राहण्याचं कारण हे होतं की त्याला नारकीय पीडेने धुमसंत असलेल्या आपल्या मस्तकाला जराही हलवायचे नव्हते.

मुसक्या बांधलेला तरुण थोड़ंसं पुढे येऊन म्हणाला, “भल्या माणसा, माझ्यावर विश्वास ठेवं...”

पण न्यायाधीशाने पूर्वीप्रमाणेच न हलतां आणि आवाज न वाढवतां लगेच त्याला थांबवत म्हटलं:

“हे, तू मला ‘भला माणूस’ म्हणून संबोधित केलं? तू चूक करतोय. येर्शलाइममधे सगळेच हलक्या आवाजांत माझ्याबद्दल म्हणतांत की मी एक क्रूर दानव आहे, आणि हे अगदी खरंय,” आणि तसंच, एकसुरांत तो पुढे म्हणाला, “सेनाध्यक्ष क्रिसोबोयला माझ्याकडे पाठवा.”

सगळ्यांना असं वाटलं, की विद्युतगतिने आक्रमण करणा-या सैन्याच्या एका अतिविशिष्ट तुकडीचं नेतृत्व करणारे सेनाध्यक्ष मार्क, ज्यांना क्रिसोबोय ह्या टोपणनावांने ओळखले जायचे, दालानमध्ये येतांच, अंधार झालाय.

आपल्या सैन्य तुकडीतील सर्वांत उंच सैनिकापेक्षांही क्रिसोबोय जवळ-जवळ डोक्याइतके उंच होते. त्यांचे खांदे इतके चौडे होते, की आतांच उदय झालेल्या सूर्याला त्यांनी पूर्णपणे झाकून टाकलं होतं.

न्यायाधीशाने लैटिनमधे सेनाध्यक्षाला सांगितलं, “अभियुक्त मला ‘भला माणूस’ म्हणतोय. त्याला एका मिनिटासाठी येथून घेऊन जा आणि समजावून सांगा की माझ्याशी कसं बोलायला पाहिजे. पण त्याचं अंग-भंग नका करू.”

आणि पाषाणमूर्तिसारख्या बसलेल्या न्यायाधीशाला सोडून सगळे जणं मार्क क्रिसोबोयलांच बघूं लागले, जो कैद्याला हाताने आपल्या मागे येण्यास सांगंत होता.

क्रिसोबोयला सगळे लोकं त्याच्या उंचीमुळेपण बघतंच असायचे, मग तो कुठेही कां न असो. जे लोकं त्याला पहिल्यांदा बघंत, ते आणखी एका कारणाने बघंतंच बसायचे. त्याचा चेहरा खूप कुरूप होता, त्याचं नाक एका युद्धांत कोण्या जर्मनच्या तलवारीने कापलं गेलं होतं.       

संगमरमरी फरशीवर मार्कच्या वजनदार पावलांचा आवाज येत होता. कैदी त्याच्या मागेमागे चुपचाप चालला होता. स्तंभाच्या दालनांत सम्पूर्ण शांतता पसरली. फक्त उद्यानांत कबुत्तरांची गुटरगूं ऐकू येत होती आणि कारंज्याचं पाणी जणु एक गोडसं, सार्थक गीत गात होतं.

न्यायाधीशाला वाटलं की उठून पाण्याच्या धारेखाली कानशील ठेवून तसंच शांत होऊन जावं, पण त्याला हे देखील माहीत होतं की ह्याने काहीही होणार नाहीये.

कैद्याला स्तंभांच्याखालून उद्यानांत आणून क्रिसोबोयने कांस्य प्रतिमेच्या जवळ उभ्या असलेल्या शस्त्रधारी सैनिकाच्या हातून चाबुक घेतला आणि हलकेच हालवंत कैद्याच्या खांद्यांवर मारला. सेनाध्यक्षाची हालचाल सहज आणि निष्काळजीपूर्ण होती, पण कैदी एकदम पुढे वाकून जमिनीवर असा पडला, जणु त्याचे पायच छाटून टाकलेत, तोंड उघडून खोल श्वास घेणा-या त्याच्या चेह-याचा रंग उडून गेला, डोळ्यांसमोर अंधारी आली. मार्कने डाव्या हाताने त्याला रिकाम्या पोत्यासारखं उचलून धरलं. त्याला आपल्या पायांवर उभं केलं आणि अनुनासिक स्वरांत तुटक्या-फुटक्या अरामैक भाषेंत म्हटलं, “रोमच्या न्यायाधीशाला संबोधित करतांना म्हणायचं – महाबली (हिगेमोन)¹⁰ ! इतर कोणत्याही शब्दाचा प्रयोग करायचा नाहीं. शांतपणे उभं राहायचं. कळलं तुला, की मारूं?”

कैदी कोलमडला, पण त्याने स्वतःला सांभाळलं. त्याच्या चेहरा पुन्हां किंचित उजळला. त्याने श्वास घेऊन भसाड्या आवाजांत म्हटलं, “मी समजलो. मला नको मारू.”

एका मिनिटानंतर तो पुन्हां न्यायाधीशासमोर उभा होता.

एक कंटाळवाणा, आजारी आवाज घुमला:

“नाव?”

“माझं?” कैद्याने पट्कन विचारलं. तो आपल्या सम्पूर्ण अस्तित्वानिशी संक्षिप्त उत्तर देण्याचा प्रयत्न करंत होता, म्हणजे न्यायाधीशाचा क्रोध ओढवून घ्यायला नको.

न्यायाधीशाने हळूंच म्हटलं, “माझं – मला माहीत आहे. जेवढा आहेस, त्यापेक्षां जास्त मूर्ख व्हायचा प्रयत्न करूं नकोस. तुझं नाव सांग.”

“येशुआ,¹¹ ” कैद्याने लगेच उत्तर दिलं.

“आडनाव आहे?”

“हा-नोस्त्री”

“कुठला राहणारा आहेस?”

“गमाला शहराचा,” कैद्याने डोकं फिरवून जणु सांगायचा प्रयत्न केला की दूर, त्याच्या उजवीकडे, उत्तर दिशेला गमाला शहर आहे.

“कोणच्या वंशाचा आहे?”

“मला नक्की नाहीं माहीत,” कैद्याने उत्साहाने सांगितले, “मला माझ्या आई-वडिलांची आठवण नाहीये. लोकं म्हणतांत की माझे वडील सीरियाचे होते.”

“तू राहतोस कुठे?”

“माझं असं कोणचंच निश्चित ठिकाण नाहीये.” कैद्याने लाजून म्हटलं, “मी एका शहरांतून दुस-या शहरांत हिंडत असतो.”

“ह्याला एका शब्दांत सांगता येईल – भटक्या,” न्यायाधीशाने म्हटलं आणि पुढे विचारलं, “नातेवाईक आहेत?”

“कुणीच नाहीं. ह्या जगांत मी एकटा आहे.”

“लिहितां-वाचतां येतं?”

“हो.”

“अरामैक शिवाय आणखी एखादी भाषा येते कां?

“हो, मला ग्रीक भाषा येते.”

सुजलेली पापणी उठली, वेदनेच्या धुक्याने मिचमिचणारा डोळा कैद्यावर स्थिर झाला, दुसरा डोळा बंदंच राहिला.

पिलातने ग्रीकमधे बोलायला सुरुवात केली:

 “हूँ, तर तू मंदिराच्या इमारतीला ध्वस्त करणार होता आणि ह्या कामासाठी जनतेला चिथवलंसुद्धां होतंस”

कैदी पुन्हां रंगांत आला. त्याच्या डोळ्यांतील भीतीचा भाव लुप्त झाला. त्याने ग्रीकमधे उत्तर दिलं:

“मी, भ...” डोळ्यांत पुन्हां भीति तरंळली. तो चुकून ‘भल्या माणसा’ म्हणणारंच होता. आपली चूक सुधारंत तो म्हणाला, “मी, महाबली, जीवनांत कधीही मंदिर ध्वस्त करण्याचा विचार नाही केला आणि कोणालाही ह्या उन्मादपूर्ण कामासाठी चिथवलं नाहीये.”

एका लहानशा टेबलवर वाकून कागद-पत्र बघणा-या आणि कैद्याची जबानी लिहिणा-या सचिवाने आश्चर्याने डोकं किंचित वर केलं, पण लगेच पुन्हां चर्मपत्रावर वाकवलं.

“सणा-सुदीच्या निमित्ताने ह्या शहरांत अनेक प्रकारचे लोकं येतांत. त्यांत जादूगार, ज्योतिषी, भविष्यवक्ते आणि हत्यारेसुद्धां असतांत...” न्यायाधीश एका सुरांत बोलंत होता. उदाहरणार्थ, तू खोटारडा आहेस, तुझ्या आरोप पत्रांत स्पष्ट लिहिलंय: जनतेला मंदिर नष्ट करण्यासाठी चिथवलं. लोकांनी ग्वाही दिलीये.”

“ह्या भल्या माणसांना...” कैद्याच्या तोंडातूंन निघालं आणि तो पटकन् पुढे म्हणाला, “महाबली, काहींच कळंत नाही आणि जे काही मी म्हटलं होतं, त्याचा अगदी गोंधळ करून ठेवलाय. मला आशंका आहे, की हा गोंधळ बराच वेळ चालेल. आणि हे अशाने झालंय की तो माझ्या मागे-मागे येतो आणि माझ्या कथनांना सतत चूक-चूक लिहितोय.”       

शांतता पसरली. आता वेदनेने जड झालेले दोन्हीं डोळे कैद्यावर रोखले गेले.

“शेवटचं सांगतोय – नाटक बंद कर, डाकू कुठला...” पिलात ने हळूंच, पण एकसुरांत म्हटलं, “तुझ्यावर लावलेले आरोप जास्त नाहींत, पण जे काहीं आहेत, ते तुला मृत्युद्ण्ड देण्यासाठी पर्याप्त आहेत.”

“नाहीं, नाहीं, महाबली,” कैद्याने विश्वास द्यायचा प्रयत्न केला, “एक माणूस आहे जो शेळीचे चर्मपत्र घेऊन माझ्या मागे-मागे फिरतो आणि निरंतर लिहीत असतो. पण एकदां मी हे चर्मपत्र बघितलं, आणि मी घाबरलो. जे काही तो लिहीत होता, तसलं काहीही मी बोललोच नव्हतो. मी त्याला विनंती केली: कृपा करून तू आपलं हे चर्मपत्र जाळून टाक. पण त्याने माझ्या हातांतून हिसकावून घेतलं आणि पळून गेला.”

“कोण आहे तो?” पिलात ने आढ्यतेने विचारले आणि आपल्या कानशिलावर हात फिरवला.

“लेवी मैथ्यू!”¹³ कैदी पट्कन उत्तरला, “तो कर-संग्राहक होता आणि मी पहिल्यांदा त्याला बिफागीच्या¹⁴ रस्त्यावर भेटलो, तिथे, जिथे कोप-यावर अंजिराचा बगिचा आहे...आणि त्याच्याशी गोष्टी केल्या, सुरुवातीला तर तो माझ्याशी आडमुठेपणाने बोलला. त्याने माझा अपमानसुद्धां केला, म्हणजे असं की...आपल्या दृष्टीने तो माझा अपमान करंत होता...त्याने मला कुत्रा म्हटलं...” कैदी हसला, “मला तर ह्या प्राण्यामधे कोणतीच हास्यास्पद गोष्ट दिसंत नाहीं, की ज्याने मला अपमानित झाल्यासारखं वाटेल...”

सचिवाने लिहिणं बंद करून तिरप्या डोळ्यांनी बघितलं, पण कैद्याला नाहीं, अपितु न्यायाधीशाला.

“पण माझं बोलणं ऐकून तो किंचित शांत आणि नम्र झाला,” येशुआने पुढे सांगितलं, “जमिनीवर पैसे फेकून दिले आणि म्हणाला की तो माझ्याबरोबर यात्रा करेल...”

पिलात आपले पिवळे दात दाखवत एका गालाने हसला. मग आपल्या सम्पूर्ण शरीराला सचिवाकडे वळवून म्हणाला:

“ओफ! काय शहर आहे येर्शलाइम! इथे जे पण ऐकायला मिळेल, ते कमीच आहे. कधी ऐकलं आहे कां, की कर-संग्राहकाने पैसे जमिनीवर फेकून दिलेत?”

सचिवाला कळलंच नाही की पिलातच्या म्हणण्याचं काय उत्तर द्यावं. त्याला न्यायाधीशासारखं हसणंच जास्त सोयिस्कर वाटलं.

“आणि तो म्हणाला, की आता त्याला पैश्यांशी घृणा झालीये.” येशुआ लेवी मैथ्यूच्या विचित्र वर्तनाबद्दल समजावतांना पुढे म्हणाला, “आणि तेव्हांपासून तो माझा सहयोगी आहे.”

अजूनपर्यंत आपले दात दाखवंत न्यायाधीशाने कैद्याकडे बघितलं, मग सूर्याकडे, जो धृष्ठतेने, दूरवर, खाली, उजवीकडे असलेल्या अश्व-शर्यतीच्या मैदानांत बनलेल्या अश्वाकृतींच्या वर आलेला होता, आणि अचानक पीडादायक उदासीने त्याने विचार केला की सगळ्यांत सोपं होतं ह्या विचित्र डाकूला दालनांतून हे सांगून हाकलून देणं, की ‘ह्याला फासावर लटकवा’, अंगरक्षकांना पिटाळून ह्या स्तंभांच्या दालनांतील आतल्या खोलीत जाऊन, खोलीत सम्पूर्ण अंधार करून घेणं...बिछान्यावर पडून शीतल जल मागवणं...फिर्यादीच्या सुरांत आपल्या कुत्र्याला, बांगाला बोलावून त्याला आपल्या अर्धशीशीच्या वेदनेबद्दल गा-हाणं सांगणं. न्यायाधीशाच्या दुख-या डोक्यांत विषाचा विचारपण तरळून गेला.

अंधुक डोळ्यांनी त्याने कैद्याकडे बघितलं, आणि थोडा वेळ चुपचाप बसून वेदनेने आठवण्याचा प्रयत्न केला, की येर्शलाइमच्या ह्या सूर्याच्या भट्टीत, जखमी चेहरा घेऊन हा कैदी त्याच्यासमोर कशासाठी उभा आहे आणि त्याला अजून किती अनावश्यक प्रश्न ह्या कैद्याला विचारायचेत.

“लेवी मैथ्यू?” भसाड्या आवाजांत रोग्याने विचारलं आणि डोळे मिटून घेतले.

“हो, लेवी मैथ्यू...” एक उंच, त्रस्त करणारा आवाज़ त्याच्यापर्यंत पोहोचला.

“आणि तू बाजारांत मंदिराबद्दल काय सांगितलंय लोकांना?”

उत्तर देणा-याचा आवाज पिलातच्या कानशिलावर जणुं घणाचे घाव घालत होता, हा दुःखदायी आवाज पुढे म्हणाला, “मी, महाबली, हे सांगितलं होतं, की जुन्या विश्वासांचं मंदिर एक दिवस ध्वस्त होणारेय आणि त्याच्या जागेवर सत्याचं नवं देवालय उभं राहील, अशा प्रकारे सांगितलं की सगळ्यांना कळावे.”

“अरे, भटक्या, तू बाजारांत जनतेला सत्याबद्दल सांगून कां चिथवलंस, त्या सत्याबद्दल, ज्याचे तुला स्वतःलासुद्धां ज्ञान नाहीये? सत्य काय आहे?¹⁵”

आणि न्यायाधीशाने लगेच विचार केला, ‘अरे देवा, मी ह्याला न्यायमंदिरांत अत्यंत अनावश्यक प्रश्न विचारतोय...माझी बुद्धि आतां साथ देत नाहींये...,’ आणि त्याच्या नजरेसमोर काळ्या द्रवाचा प्याला तरळून गेला. ‘मला विष पाहिजे, विष!’

आणि तेवढ्यांत त्याने पुन्हां आवाज ऐकला.

“सत्य, सर्वप्रथम हे आहे, कि तुझं डोकं दुखतंय. इतकी तीव्र पीडा आहे की तू मृत्युबद्दल विचार करतोय. तुझ्यांत बोलण्याचंसुद्धां त्राण उरलं नाहीये. माझ्याकडे बघतानापण तुला त्रास होतोय, नकळतंच मी तुला तुझा हत्यारा असल्यासारखा वाटतोय, ह्याचं मला दुःख आहे. आणखी कोणत्याही गोष्टीबद्दल तू विचारसुद्धां करूं शकत नाहीये. तुझ्या मनांत फक्त येवढीच इच्छा आहे, की तुझा कुत्रा धावंत-धावंत तुझ्या जवळ यावा, फक्त तोंच असा आहे, ज्याच्याशी तूं भावनात्मक रूपाने जोडलेला आहेस. पण तुझी वेदना आतां संपणारेय. डोकेदुखी गायब होणारेय.”

सचिवाने विस्फारलेल्या डोळ्यांनी कैद्याकडे पाहिलं आणि लिहितां-लिहितां मधेच थांबला.

पिलातने वेदनेने ओथंबलेले डोळे कैद्याकडे उचलले आणि बघितलं की सूर्य अश्व-शर्यतीच्या मैदानावर बरांच वर आलेला आहे. त्याचे किरण येशुआच्या तुटलेल्या पादत्राणांवर पडंत होते आणि तो सूर्यापासून स्वतःला वाचवण्याचा प्रयत्न करंत होता.

न्यायाधीश आसनावरून उठला. त्याने दोन्हीं हातांने डोकं गच्च दाबलं. त्याच्या पिवळ्या ज़र्द चेह-यावर भितीची सावली दिसली. आपल्या इच्छाशक्तीने त्याने स्वतःच्या भितीवर ताबा ठेवला आणि पुन्हां आसनावर बसला.

कैदी बोलंतच होता. सचिवाने आता लिहिणं बंदंच करून टाकलं होतं. आपली मान हंसासारखी बाहेर काढून तो लक्षपूर्वक कैद्याचे बोलणे ऐकंत होता. त्याला एक ही शब्द सोडायचा नव्हंता.

“बघ, सगळं संपलंय...” कैद्याने प्रेमभराने पिलातकडे पाहिलं आणि पुढे म्हणाला, “मला आनंद झालाय. मी तुला असा सल्ला देईन, महाबली, की थोडावेळ महालाच्या बाहेर चालून ये, कमींत कमी ‘ऑलिव्स माउन्ट’वर ¹⁶ असलेल्या उद्यानापर्यंत तरी जाऊन ये. संध्याकाळपर्यंत वादळ येणारेय,” कैद्याने वळून डोळे बारील केले आणि सूर्याकडे पाहून म्हणाला, “तुझ्यासाठी पायी चालणं फायद्याचं आहे. मी पण आनंदाने तुझ्या बरोबर आलो असतो. माझ्या डोक्यांत काही नवीन विचार आलेयंत, कदाचित ते तुला मनोरंजक वाटतील. मला तुझ्याशी बोलायला आवडेल, कारण तू एक बुद्धिमान व्यक्ति वाटतोयं.”

सचिवाचा चेहरा भितीने पांढरा फटक पडला. त्याच्या हातांतून चर्मपत्र खाली पडलं.

“दुःख हे आहे...,” कैदी बोलतंच होता, त्याला कोणी थांबवूं शकंत नव्हतं, “की तू पूर्णपणे स्वतःतंच गुरफटला आहेस. लोकांवरून तुझा विश्वास उडालेला आहे. तुला पण माहितीये, की आपलं सम्पूर्ण प्रेम फक्त कुत्र्यावरंच ओतणं चांगलं नाहीये. तुझं जीवन अभावग्रस्त आहे, महाबली...” आणि कैदी हसला.

सचिव आतां फक्त एकाच गोष्टीचा विचार करंत होता, की आपल्या कानांवर विश्वास करावां किंवा नाहीं, पण विश्वास करावांच लागला. त्याने अंदाज़ लावायचा प्रयत्न केला, की कैद्याच्या ह्या अद्भुत धृष्ठतेवर न्यायाधीशाचा क्रोध कोणच्या प्रकारे प्रकट होतो. तो न्यायाधीशाला चांगलं ओळखंत असला, तरीही बरोबर अंदाज़ करणे सचिवाच्या कल्पनेबाहेरची गोष्ट होती.

तेव्हां न्यायाधीशाचा भसाडा, तुटका-फुटका आवाज़ ऐकू आला. तो लैटिनमधे म्हणंत होता, “ह्याचे हात मुक्त करा.”

अंगरक्षकांपैकी एकाने आपल्या बरछीचा आवाज केला, ती दुस-याकडे दिली, आणि कैद्याच्या जवळ जाऊन त्याचा दोर सोडला. सचिवाने आपलं चर्मपत्र उचललं आणि ठरवलं की तो काही लिहिणार नाहीं आणि कोणत्यांच गोष्टीने आश्चर्यचकित होणार नाहीं.

पिलातने हळूंच ग्रीकमधे विचारलं, “स्वीकार कर, की तू महान चिकित्सक आहेस.”

“नाहीं, न्यायाधीश, मी चिकित्सक नाहीये...” कैद्याने उत्तर दिलं आणि आपल्या हाताच्या लाल, सुरकुत्या पडलेल्या त्वचेवर प्रेमाने हात फिरवंत राहिला.

पिलात त्याच्याकडे तिरप्या नजरेने बघंत होता आणि आतां त्याच्या डोळ्यांत वेदनेचा लेशमात्रही नव्हता. त्यांत होत्या सर्वांना परिचित असलेल्या ठिणग्या.

“मी तुला विचारलं नाहीं,” पिलातने विचारलं, “कदाचित तुला लैटिन येत असेल?”

“हो, येतं,” कैद्याने उत्तर दिलं.

पिलातच्या जर्द गालांवर रंग परतला. त्याने लैटिनमधे विचारलं, “बरं, तूं कसं ओळखलं की मला कुत्र्याला बोलवावंसं वाटंत होतं?”

“अगदी सोपं आहे,” कैद्यानेपण लैटिनमधेच उत्तर दिलं, “तू हवेंत हात फिरवंत होता, आणि ओठ...”

“हो,” पिलात म्हणाला.

थोडा वेळ शांतता पसरली मग पिलातने ग्रीकमधे विचारलं, “अच्छा, तर तू चिकित्सक आहेस?”

“नाही, नाही...” कैद्याने उत्साहांत उत्तर दिलं, “विश्वास ठेव, मी चिकित्सक नाहीये.”

“बरं, बरं ठीक आहे, जर लपवायचं असेल तर खुशाल लपंव. तुझ्यावर लावलेल्या आरोपाशी ह्याचा सरळ संबंधसुद्धां नाहीये. तर तू ह्या गोष्टीवर ठाम आहेस, की तू तोड-फोड करून, किंवा जाळपोळ करून किंवा इतर कोणत्या पद्धतीने मंदिर ध्वस्त करायचा प्रयत्न नाही केला?”

“मी, महाबली, कोणालांच अश्या कोणत्याही कामासाठी नाही चिथवलं, मी पुन्हां सांगतो. मी काय कमी डोक्याचा वाटतोय?”

“ओह, नाहीं. तू बिल्कुल कमी डोक्याचा वाटंत नाही.” पिलातने हळूंच म्हटलं आणि एक भयंकर स्मित त्याच्या चेह-यावर पसरलं, “तू शप्पथ घे, की असं नाही झालं.”

“कोणाची शप्पथ घेऊं? तुझी काय इच्छा आहे?” कैद्याने विचारलं.

“वाटलं तर आपल्या जीवनाची घे,” न्यायाधीश म्हणाला, “त्याचीच शप्पथ घेण्याची वेळ आलीय, कारण की ते एका केसाने लटकतंय, हे लक्षांत असूं दे!”

“तू असा विचार करतोयंस कां, महाबली, की तूंच त्याला केसाने टांगलंय?” कैद्याने विचारलं, “असं असेल तर तू खूप मोठी चूक करतोयंस.”

पिलात रागाने थरथरूं लागला आणि दात करकरंत म्हणाला, “मी हा केस कापूं शकतो.”

“असा विचार करणेसुद्धां चूक आहे,” एक निर्मळ स्मित करून एका हाताने स्वतःला सूर्यापासून वाचवण्यांचा प्रयत्न करंत कैद्याने नाराजी दाखवली, “स्वीकार कर, की केस कापणं त्याच्यांच हातांत नाहीये, ज्याने त्याला टांगलंय.”

“बरंय, बरंय,” पिलात हसला, “आता मला पटलंय की येर्शलाइमचे रिकामटेकडे लोक अवश्यंच तुझ्या मागेमागे चालंत असतील. हे तर मला माहीत नाहीये की तुला जिह्वा कोणी दिलीय, पण गोष्टी छान करतोस. बरं, हे तर सांग की तू काय गाढवावर¹⁷ बसून सुसा¹⁸ दरवाज्यांतून येर्शलाइममधे दाखल झाला होतास, आणि तुझ्या बरोबर मोट्ठी गर्दी होती, जी तुझा अशा प्रकारे जयजयकार करंत होती, जणु तू कुणी पैगम्बर असावा?” न्यायाधीशाने चर्मपत्राकडे खूण करंत विचारलं.

कैद्याने अविश्वासपूर्ण नजरेने न्यायाधीशाकडे बघून उत्तर दिलं, “माझ्या जवळं तर गाढवंच नाहीये, महाबली. मी येर्शलाइममधे सूसा दरवाज्यातूनंच आलो. पण चालंत आलो. माझ्यासोबत फक्त लेवी मैथ्यू होता. मला बघून कुणीच जयजयकार करंत नव्हतं, कारण तेव्हां मला येर्शलाइममधे कोणी ओळखतंच नव्हतं.”

“तू कुणा दिसमास, गेस्तास आणि बार-रब्बानला¹⁹ ओळखतोस कां?” पिलातने कैद्याकडे एकटक बघंत विचारलं.

“ह्या भल्या माणसांना मी नाही ओळखंत,” कैद्याने उत्तर दिलं.

“खरंच?”

“खरंच!”

“आता तू मला हे सांग, की तू हे नेहमी-नेहमी ‘भला माणूस’ ह्या शब्दाचा प्रयोग कां करतोस? तूं काय, सगळ्यांना ह्याच नावाने संबोधित करतो?”

“हो, सगळ्यांना,” कैदी म्हणाला, “जगांत वाईट माणसं नाहीतंच.”

“पहिल्यांदाच ऐकतोय,” पिलात हसला, “कदाचित तुला जीवनाचा अनुभव कमी आहे. पुढे काही लिहिण्याची गरज नाहीये,” त्याने सचिवाला सांगितलं, ज्याने खरं तर केव्हांपासूनंच लिहिणं बंद केलेलं होतं, मग कैद्याकडे वळून म्हणाला, “तू हे काय एखाद्या ग्रीक पुस्तकांत वाचलंय?”

“नाहीं, आपल्या बुद्धिनेंच मी ह्या निष्कर्षापर्यंत पोहोंचलोय.”

“आणि तूं ह्यांच गोष्टीचा प्रचारसुद्धां करतोस?”

“हो.”

“आता, उदाहरणार्थ, सेनाध्यक्ष मार्क क्रिसोबोय, तो पण ‘भला माणूस’ आहे?”

“हो,” कैदी म्हणाला, खरं म्हणजे तो दुर्दैवी आहे. जेव्हां भल्या माणसांनी त्याच्या चेह-याला कुरूप करून टाकलं, तेव्हांपासून तो निष्ठुर आणि क्रूर झालांय. कदाचित् हे माहीत करणं चांगलं होईल की कोणी त्याचं अंगभंग केलं.”

“मी सांगतो,” पिलात म्हणाला, “कारण की मी स्वतःच्या डोळ्यांनी ते बघितलंय. भले माणसं त्याच्यावर तुटून पडले, जसे कुत्रे अस्वलावर तुटून पडतांत. जर्मन सैनिकांनी त्याच्या हाता-पायांना, मानेला घट्ट विळखा घातला. सेनाध्यक्ष जणु पोत्यांत बंद झाला. जर बाजूच्या घोडदळ टोळीने, ज्याचं नेतृत्व मी करंत होतो, त्या वेढ्यावर आक्रमण नसतं केलं तर, हे दार्शनिक, आज तू क्रिसोबोयशी बोलूं शकला नसतां. हे सगळं वैली ऑफ वर्जिन्स मधे इदिस्ताविजोच्या²⁰ युद्धांत घडलं होतं.”

“जर त्याच्याशी कोणी वार्तालाप केला असतां,” कैदी जणु स्वप्नांतल्या जगांत हरवला होता, “तर मला विश्वास आहे, की त्याच्या स्वभावांत परिवर्तन झालं असतं.”

“मला वाटतं…” पिलात म्हणाला, “की जर तू त्याच्या एखाद्या सैनिकाशी किंवा ऑफ़िसरशी बोलला असता, तरी त्याला आनंद नसतां झाला. पण सुदैवाने हे होणार नाहीये आणि सगळ्यांत आधी, मी हे होऊं देणार नाहीं.”

ह्याच वेळी स्तंभांच्या दालनांत एक चिमणी तीरासारखी उडत आली. सोनेरी छताखाली तिने एक चक्कर मारला, आणि जवळंच खाली असलेल्या एका तांब्याच्या मूर्तीच्या चेह-याला आपल्या तीक्ष्ण पंखाने झाकून पुन्हां वर उडून गेली आणी स्तंभाच्या वरच्या टोकामागे लपली. कदाचित तिथे घरटं बनवायचा विचार तिच्या मनांत आला असावा.

जेवढा वेळ ती चिमणी दालनांत उडंत होती, तेवढ्यांत न्यायाधीशाच्या आता स्पष्ट आणि हल्कं झालेल्या डोक्यांत एका योजनेने जन्म घेतला. योजना अशा प्रकारची होती, की महाबलीने भटक्या दार्शनिक येशुआवर लावलेल्या आरोपांची तपासणी केली. हा-नोस्त्री आडनावाच्या ह्या माणसाविरुद्ध कोणतांच अपराध सिद्ध नाहीं होऊं शकला. येशुआच्या कार्यकलापांशी येर्शलाइममधे त्यासुमारास घडंत असलेल्या अराजकतापूर्ण घटनांचा कुठलांच संबंध आढळला नाही. भटक्या दार्शनिक मानसिक रुग्णासारखा भासंत होता. ह्या सर्व तथ्यांकडे लक्ष देतां, न्यायाधीश पिलात सिनेद्रिओनच्या कनिष्ठ न्यायाधीशाने दिलेल्या मृत्युदण्डाची पुष्टी करंत नाहीये. पण हे सुद्धां नाकारतां येत नाही, की हा-नोस्त्रीचे निर्बुद्ध, स्वप्नदर्शी भाषण येर्शलाइममधे गडबड पसरवूं शकतांत, म्हणून न्यायाधीश येशुआला येर्शलाइमपासून दूर, भूमध्यसागरांत असलेल्या सीज़ेरिया स्त्रातोनोवांत, जिथे न्यायाधीशाचे निवास स्थान आहे, ठेवण्याची आज्ञा देतोय.         

बस, फक्त सचिवाला हा आदेश लिहायला सांगणे शिल्लक होते.

चिमणीचे पंख महाबलीच्या डोक्याच्या अगदी वर फडफडंत होते. ती कारंज्याच्या खालच्या कुंडाकडे आली आणि बाहेर उडून गेली. न्यायाधीशने कैद्याकडे बघितलं, त्याच्या जवळ गरम धुळीचा लोळ वर उठंत होता.

“ह्याच्याबद्दल सगळं झालं?” पिलातने सचिवाला विचारलं.

“नहीं, दुर्दैवाने नाहीं,” सचिवने सांगितलं आणि चर्मपत्राचा दुसरा तुकडा पिलात कडे दिला.

“आता आणखी काय आहे?” पिलातने विचारलं आणि तोंड वाकडं केलं.

चर्मपत्रावरचा लेख वाचून त्याच्या चेह-याचा रंग आणखीनंच बदलला. एक तर त्याच्या चेह-याकडे आणि मानेकडे काळ्या रंगाचं रक्त प्रवाहित होत असावं, किंवा आणखी काही कारण असावं, पण त्याच्या शरीराचा रंग पिवळ्याहून भुरा झाला, डोळे जणु खोल-खोल जाऊं लागले.

कदाचित हा त्याच्या नसांमधे तांडव करणा-या रक्ताचांच दोष असावा, पण न्यायाधीशाच्या दृष्टीला काहींतरी निश्चितंच झालं. त्याला भास झाला की जणु कैद्याचं डोकं दूर कुठे तरी वाहून गेलंय आणि त्याच्या जागेवर दुसरं डोकं प्रकट झालंय²¹. ह्या टकल्या डोक्यावर तीक्ष्ण दातांचा सोन्याचा मुकुट होता; कपाळावर गोल फोड होता, ज्याने तिथल्या त्वचेला खाऊन टाकलं होतं आणि त्याच्यावर लेप लावलेला होता; दात नसलेलं तोंड होतं, ज्याचा खालचा वाकडा-तिकडा ओठ लटकंत होता. पिलातला आभास झाला, की दालानातील गुलाबी स्तंभ आणि उद्यानाच्या पलिकडे येर्शलाइमच्या घरांचे छप्पर गायब झालेत, आणि जणु सर्व काही काप्रेच्या हिरव्या, दाट उद्यानांमधे गडप झालं. त्याच्या कानांनासुद्धां काहीतरी झालं, जणु दूर कुठून तरी नगाड्यांचा आणि बिगुलचा मंद पण भयंकर आवाज येत होता आणि एक अनुनासिक आवाज अत्यंत स्पष्टपणे ऐकूं येत होता, जो शब्दांना ताणून-ताणून म्हणंत होता: ‘महामहिमच्या अपमानासंबंधीचा नियम...’

संक्षिप्त, संदर्भहीन, असाधारण विचार डोक्यांत कल्लोळ करूं लागले: ‘मेलो!’ मग: ‘मेलेत!...’ आणि त्यांच्यामधे एक विचित्र विचार, अवश्यंभावी असणा-या – आणि कुणाबरोबर?! – मृत्युहीनतेबद्दल, आणि न जाणे कां, म्रुत्युहीनतेच्या विचाराने मन उद्विग्न झालं.      

पिलात सरंळ बसला, डोळ्यांसमोर तरंगत असलेल्या दृश्यांना दूर झटकलं, नजर दालानाकडे वळवली आणि त्याच्यासमोर कैद्याचे डोळे आले.

“ऐक, हा-नोस्त्री,” न्यायाधीशाने येशुआकडे विचित्र नजरेने बघंत म्हटलं. त्याचा चेहरा भयंकर झाला होता, पण डोळ्यांत काळजीची झाक होती, “तू कधी महान सम्राटाबद्दल काही सांगितलं होतंस? उत्तर दे! सांगितलं होतं? की...नाही...सांगितलं?” पिलातने ‘नाही’ शब्दावर जोर देत त्याला अनावश्यक रूपाने ताणलं, जसं न्यायालयांत करंत नाहींत. आणि त्याला वाटलं की त्याने डोळ्यांनेच येशुआला एक संदेश दिलाय, जणु हे सुचवलंय की ह्या प्रश्नाचं उत्तर काय द्यायला हवंय.

“सत्य सांगणं नेहमी सोपं आणि प्रिय असतं,” कैदी म्हणाला.

“मला ह्याच्याशी काही घेणं-देणं नाहीये,” रागाने पेटून पिलात म्हणाला, “की तुला सत्य सांगणं प्रिय वाटतं किंवा अप्रिय वाटतं, पण तुला खरं बोलावं लागेल. जर अवश्यंभावी आणि पीडादायक मृत्यु नको असेल, तर प्रत्येक शब्द तोलून-मापून बोल.”

कोणालांच कळलं नाही की जूडियाच्या न्यायाधीशाला काय झालं होतं. त्याने तळपत्या सूर्यापासून स्वतःला वाचविण्यासाठी आपला एक हात वर उचलला आणि ह्या हाताचा ढालीसारखा उपयोग करंत, त्याच्या आडून कैद्याला डोळ्यांतल्या डोळ्यांत काही खूणदेखील केली.

“आणि...” तो पुढे म्हणाला, “हे सांग की तूं करियाथच्या²² जूडास नावाच्या व्यक्तीला ओळखतोस कां? आणि हे पण सांग की जर सम्राटाबद्दल काही सांगितलं असेल, तर तू त्याला काय सांगितलंस?”

“झालं असं की...” कैद्याने उत्साहपूर्वक सांगायला सुरुवात केली. “परवा संध्याकाळी मंदिराजवंळ माझी ओळख एका तरुणाशी झाली. तो स्वतःला जूडास म्हणतो आणि करियाथचा राहणारा आहे. त्याने खालच्या शहरांत आपल्या घरी बोलावलं आणि माझं स्वागत...”

“भला माणूस?” पिलातने विचारलं आणि त्याच्या डोळ्यांत राक्षसी अंगारे चमकले.

“खूप भला आणि जिज्ञासू माणूस आहे...” आणि कैद्याने ठासून सांगितलं, “तो माझ्या विचारांमधे खूप रस घेत होता, आणि त्याने अत्यंत प्रसन्नतेने माझं स्वागत केलं...”

“त्याने दिवे लावले...” कैद्याच्याच स्वरांत न्यायाधीशाने म्हटलं आणि त्याचे डोळे चमकले.

“हो,” न्यायाधीशाने दिलेल्या सूचनेने आश्चर्यचकित होत येशुआ पुढे म्हणाला, “त्याने मला राज्यशासनाबद्दल आपले विचार मांडायला सांगितलं. त्याला ह्या प्रश्नांत विशेष उत्सुकता होती.”

“आणि तू काय सांगितलं?” पिलातने विचारलं, “की तू सांगणारेस, की सांगितलेलं विसरलोय ?” पण आता पिलातच्या स्वरांत निराशा होती.

“इतर गोष्टींबरोबर मी हे म्हटलं होतं. “ कैदी सांगत होता, “की कोणत्याही प्रकारचं शासन लोकांवर अत्याचारासारखं आहे आणि एक वेळ अशी येईल, की पृथ्वीवर कोणाचेच शासन नाही राहणार, न सम्राटाचे, न आणखी कुणाचे, आणि मानव सत्य आणि न्यायाच्या साम्राज्यांत प्रवेश करेल, जिथे कोणतेच शासन, किंवा शासक नसेल.”

“पुढे!”

“पुढे काही नाहीं झालं,” कैद्याने म्हटलं. “तेवढ्यांत लोकं धावंत-धावंत आले, मला बांधलं आणि कारागृहांत घेऊन गेले.”            

सचिव एकही शब्द न सोडतां भरभर चर्मपत्रावर लिहीत होता.

“जगांत सम्राट तिबेरियसच्या शासनासारखं महान आणि सुरेख शासन कधीच झालेलं नाहीये आणि कधी होणारही नाही!” आता पिलात किंचाळला, “अंगरक्षकाला दालनातूंन काढा!” मग सचिवाकडे वळून म्हणाला, “मला कैद्यासोबत एकटं सोडा, शासनाशी संबंधित काही गुप्त गोष्टी आहेत.”

अंगरक्षक भाला उचलून खट-खट आवाज़ करंत दालनातूंन उद्यानाकडे चालला गेला. त्याच्या मागे मागे सचिव सुद्धां निघून गेला.

दालनाच्या शांततेला थोडा वेळ फक्त कारंज्यातून उडत असलेलं पाणीच भंग करंत होतं. पिलात बघंत होता की कारंज्याच्या नळीतून पाण्याची तबकडी कशी उंच उठतेय आणि तिचे कोपरे तुटून धारेच्या रूपांत खाली पडतेय.

आधी कैदी म्हणाला, “मी बघतोय, की करियाथच्या ह्या तरुणाशी झालेल्या माझ्या वार्तालापामुळे जणु आकाश फाटलंय. महाबली, मला आभास होतोय की त्याचं काहींतरी अनिष्ट होणारेय, मला त्याच्याबद्दल अत्यंत सहानुभूति आहे.”

“मला वाटतंय...” विचित्रपणे हसंत न्यायाधीश म्हणाला, “की जगांत नक्कीच असा कोणीतरी आहे, ज्याच्याबद्दल तुला करियाथच्या जूडासपेक्षां जास्त सहानुभूती असायला हवी, आणि ज्याच्यावर जूडासपेक्षांही जास्त मोठी आपत्ति येणारेय! तर, मार्क क्रिसोबोय, जो एक थण्ड आणि आश्वस्त हत्यारा आहे, ते लोकं,” न्यायाधीशाने येशुआच्या जख्मी चेह-याकडे बोट दाखवंत म्हटलं, “ज्यांनी तुझ्या उपदेशांसाठी तुला मारलंय, डाकू दिस्मास आणि गेस्तास, ज्यांनी चार सैनिकांची हत्या केली आणि, शेवटी, तो घाणेरडा विश्वासघातकी जूडास – हे सगळेंच ‘भले माणसं’ आहेत?”

“हो,” कैद्याने उत्तर दिलं.

“आणि सत्याचं साम्राज्य येणारेय?”

“येईल, महाबली,” येशुआने ठासून सांगितलं.

“ते कधीच नाही येणार!” अचानक पिलात इतक्या भयंकर आवाजांत ओरडला की येशुआ ठेचकाळला. अगदी अश्शाच आवाजांत तो अनेक वर्षांपूर्वी वैली ऑफ वर्जिन्समधे आपल्या घोडेस्वार सैनिकांवर ओरडला होता: ‘ त्यांना कापून टाका! त्यांना कापा! भीमकाय क्रिसोबोय अडकलांय!’ आवाजाला आणखी जास्त मोट्ठा करून, आज्ञा देऊन-देऊन चिरक्या झालेल्या आवाजांत अशा प्रकारे शब्द फेकत, की ते उद्यानांतसुद्धां ऐकू जातील, तो ओरडला, “ गुन्हेगार! गुन्हेगार! गुन्हेगार!”

आणि मग लगेच आवाज खाली आणून म्हणाला, “येशुआ हा-नोस्त्री, तुझा कोण्या देवांवर विश्वास आहे?”    

“देव एक आहे,” येशुआने उत्तर दिलं, “माझा त्याच्यावर विश्वास आहे.”

“तर मग त्याची प्रार्थना कर! सम्पूर्ण शक्तिनिशी प्रार्थना कर! तरी पण...” पिलातचा आवाज खोल गेला, “ह्याने काहीच फायदा होणार नाहीये. तुला बायको नाहीये का?” विषादपूर्वक पिलातने विचारलं, त्याला कळंत नव्हतं की त्याला काय होतंय.

“नाही, मी एकटाच आहे.”

“किळसवाणं शहर...” न जाणे कां, अचानक न्यायाधीश पुटपुटला आणि त्याने खांदे हलवले जणुं त्याला थण्डी वाजंत असावी, आणि हात एकामेकावर चोळले, जसं त्यांना धुतोय, “जर तुला करियाथच्या जूडासशी भेटण्या आधींच मारून टाकलं असतं तर जास्त चांगलं झालं असतं.”

“तू मला सोडून दे, महाबली,” कैद्याने अकस्मात् विनंती केली आणि त्याचा आवाज थरथरला, “मला वाटतंय की लोकं मला मारून टाकणार आहेत.”

आवेगामुळे पिलातच्या चेहरा विकृत झाला. त्याने येशुआकडे आपले सुजलेले लाल डोळे फिरवले आणि म्हणाला, “दुर्दैवी माणसा, तुला काय वाटतंय, रोमचा न्यायाधीश ते सगळं सांगणा-या माणसाला सोडून देईल जे तू म्हटलंय? अरे देवा! तुला असं वाटतंय का की मला तुझ्या जागेवर उभं राहायचंय? मी तुझ्या विचारांशी सहमत नाहीये! आणि आता मी काय सांगतो ते ऐक: जर आतां तू कुणाशी एक जरी शब्द बोलला, तर माझ्या हाततून सुटणार नाहीं! मी पुन्हां सांगतोय, सावंध रहा.”

“महाबली...”

“चूप!” पिलात ओरडला आणि त्याने उत्तेजित नजरेने त्या चिमणीकडे पाहिलं, जी पुन्हां उडून दालनांत आली होती, “इकडे या!” पिलात ओरडला.

आणि जेव्हां सचिव आणि अंगरक्षक आपापल्या जागेवर परतले, तेव्हां पिलातने घोषणा केली की तो सिनेद्रिओनच्या कनिष्ठ न्यायालयाने गुन्हेगार येशुआ हा-नोस्त्रीसाठी प्रस्तावित केलेल्या मृत्युदण्डाची पुष्टी करतोय. सचिवने पिलाताच्या ह्या घोषणेला लिहून घेतलं

एका मिनिटानंतर न्यायाधीशाच्या समोर मार्क क्रिसोबोय उभा होता. न्यायाधीशाने त्याला कैद्याला गुप्तचर सेवा प्रमुखाकडे सोपवण्याची आज्ञा केली. त्या बरोबरंच न्यायाधीशाचा हा आदेश पण कळविण्याची आज्ञा दिली, की येशुआ हा-नोस्त्रीला इतर सर्व कैद्यांपासून वेगळं ठेवण्यांत यावं आणि गुप्तचर सेवेशी संबंध असलेल्या कुणाही व्यक्तीला येशुआशी बोलायची किंवा त्याच्या कोणत्याही प्रश्नाचे उत्तर द्यायची परवानगी नसावी, अन्यथा त्यांना कठोर शिक्षा होईल.

मार्कने खूण करतांच अंगरक्षकांने येशुआभोवती वेढा घातला आणि त्याला दालनाबाहेर घेऊन गेले.

त्यानंतर न्यायाधीशाच्या सन्मुख एक सुदृढ, भुरी दाढी असलेला सुदर्शन पुरुष उपस्थित झाला, त्याच्या छातीवर सोनेरी सिंहांची मुण्डमाळा चमकंत होती, शिरस्त्राणावर गरुडाचे पंख होते, तलवारीची मूठ सोन्याची होती, गुडघ्यांपर्यंत तिहेरी टाचेचे पादत्राण होते आणि डाव्या खांद्यावर लाल अंगवस्त्र होते. हा रोमन सैन्य तुकडीचा प्रमुख होता. न्यायाधीशाने त्याला विचारलं की सेबेस्तियन तुकडी सध्यां कुठे आहे. प्रमुखाने उत्तर दिलं की ही तुकडी अश्व-शर्यतीच्या मैदानासमोरच्या चौकाला वेढा घालून उभी आहे, जिथे कैद्यांना आज शिक्षा सुनावण्यांत येणार आहे.

तेव्हां न्यायाधीशाने आदेश दिला की रोमच्या ह्या सैन्य तुकडीला दोन शतकांमधे विभाजित करावे. पहिला भाग क्रिसोबोयच्या नेतृत्वांत गुन्हेगारांची रक्षा करेल, फाशी देण्याचे सामान-सुमान आणि जल्लादांना ‘बाल्ड –माउन्टेन’²⁴  वर नेणा-या गाड्यांची रक्षा करेल आणि तिथे पोहोचल्यावर त्यांच्या आजूबाजूला घेरा टाकून उभा राहील. दुसरा भाग आत्ता, लगेच ‘बाल्ड-माउन्टेन’वर पाठवण्यांत यावा, जो लगेच त्याची घेराबन्दी सुरूं करेल. ह्याच उद्देशाने, म्हणजे बाल्ड-माउन्टेनची रक्षा करण्यासाठी एक अतिरिक्त अश्वारोही तुकडी, सीरियन तुकडी, तेथे पाठवण्यांत यावी.

सैन्य तुकडीचा प्रमुख दालनांतून निघून गेल्यावर न्यायाधीशाने सचिवाला सिनेद्रिओनचा अध्यक्ष, त्याचे दोन सदस्य आणि येर्शलाइमच्या मंदिराच्या सुरक्षा तुकडीच्या प्रमुखाला महालांत बोलवायला सांगितलं, आणि हे पण सांगितलं, की ह्या सगळ्या लोकांना भेटण्याआधी तो एकट्या अध्यक्षाशी एकांतांत बोलूं इच्छितो.

न्यायाधीशाच्या आज्ञेचे लगेच आणि तंतोतंत पालन झालं. सूर्य, जो ह्या काळांत जणु दात-ओठ खात येर्शलाइमला भस्म करंत होता, आपल्या चरम उँचीवर पोहोचायच्या आधीच उद्यानाच्या वरच्या छतावर पाय-यांची रक्षा करणा-या दोन संगमरमरी सिंहाच्या जवळ न्यायाधीशाने अध्यक्षपदावर कार्य करणा-या जूडियाच्या धर्मगुरू जोसेफ काइफाची²⁵ भेट घेतली.

उद्यानांत शांतता होती. पण स्तंभाच्या मधून, सूर्यप्रकाशांत न्हायलेल्या, हत्तींच्या अजस्त्र पायांसारखे बुंधे असलेल्या लिन्डन वृक्षांच्या उद्यानाच्या वरच्या छतावर येताना, जिथून न्यायाधीशाच्या समोर त्याला घृणित वाटणारं शहर दिसंत होतं – आपले हवेत लटकणारे पुल, बुरूज आणि सर्वांत अवर्णनीय, म्हणजे संगमरमरने बनलेल्या, छताच्या ठिकाणी एका विशालकाय सोन्याच्या जबड्याने झाकलेल्या येर्शलाइमच्या मंदिरासहित – न्यायाधीशाच्या तीक्ष्ण कानांनी दूर, जिथे दगडी भिंत शहराला ह्या उद्यानापासून वेगळं करंत होती, क्षीण आवाज ऐकले, ज्यांच्यावरून अधून-मधून काही विव्हळण्याचे, ओरडण्याचे आवाज तरंगत होते.

न्यायाधीशाला समजलं की चौकांत आत्तापासूनंच येर्शलाइममधे हल्लीच घडलेल्या आतंकवादी घटनांने त्रस्त लोकांची गर्दी जमा झालेली आहे. ही गर्दी मोठ्या अधीरतेने गुन्हेगारांना सुनावण्यांत येणा-या शिक्षेची वाट बघतेय. ह्या गर्दींत पाणी विकणारे ओरडतायेत.

न्यायाधीशाने आधी धर्मगुरूला दालनांत बोलावलं, म्हणजे निर्मम उन्हांने तो स्वतःला वाचवूं शकेल, पण काइफ़ाने नम्रतेने क्षमा मागितली²⁶, आणि म्हणाला की त्याला असे करतां येणार नाही. तेव्हां पिलातने किंचित टक्कल पडंत असलेल्या आपल्या डोक्यावर टोपी घातली आणि वार्तालाप सुरूं केला. हा वार्तालाप ग्रीक भाषेंत चालला होता.

पिलातने म्हटलं की त्याने येशुआ हा-नोस्त्रीच्या खटल्याचा तपास केलेला आहे आणि मृत्युदण्डाची पुष्टी केलीय.

अशा प्रकारे, मृत्युदण्ड जो आजंच संपन्न होईल, तीन डाकूंना सुनावण्यांत आला आहे: दिसमास, गेस्तास, बार-रब्बान – आणि शिवाय ह्या येशुआ हा-नोस्त्रीलापण. पहिल्या दोघांनी सम्राटाच्या विरुद्ध क्रांती करण्यासाठी लोकांना तैयार केलं होतं. त्यांना रोमन साम्राज्याने युद्ध करून कैद केलं होतं, ज्याचे श्रेय न्यायाधीशाला जाते आणि म्हणूनंच त्यांच्याबद्दल काही विचार करण्यांत येणार नाही. बाकी दोघांना, म्हणजे बार-रब्बान आणि येशुआला स्थानीय शासनाने बंदी केलंय आणि सिनेद्रिओनने त्यांच्यावर खटला चालवलांय. प्रथा आणि नियमानुसार, ह्या दोघांपैकी एकाला लवकरंच येणार असलेल्या ईस्टरच्या (ज्यू लोक ह्याला ‘पासोवर’ म्हणतांत – अनु.) निमित्ताने मुक्त करावे लागणारेय.

आणि म्हणूंनच न्यायाधीशाला विचारायचे आहे, की सिनेद्रिओनला ह्या दोन अभियुक्तांपैकी कोणाला मुक्त करायचंय : बार-रब्बानला किंवा हा-नोस्त्रीला²⁷?              

काइफाने डोकं झुकवलं, हे दर्शविण्यासाठी की त्याला प्रश्न समजलांय आणि मग म्हणाला, “सिनेद्रिओनचे निवेदन आहे की बार-रब्बानला मुक्त करण्यांत यावं.”

न्यायाधीशाला चांगलंच माहीत होतं, की धर्मगुरू त्याला हेंच उत्तर देईल, पण त्याचं काम होतं, धर्मगुरूच्या ह्या उत्तरावर विस्मय दाखवणं. पिलातने चांगल्या प्रकारे हेंच केले. त्याच्या उद्दण्ड चेह-याच्या दोन्हीं भुवया उंचावल्या, न्यायाधीशाने विस्मयाने सरंळ धर्मगुरूच्या डोळ्यांत बघितलं.

“मान्य करतो की ह्या उत्तराने मी चकित झालोय,” न्यायाधीशाने हळूंच म्हटलं, “मला काळजी आहे, की कुठे काही गैरसमज तर नाहीं झाला?”

पिलातने स्पष्ट केलं की रोमन साम्राज्याला स्थानीय धार्मिक साम्राज्याच्या अधिकारांचं हनन करायचं नाहीये, धर्मगुरूला हे चांगलं माहीत आहे, पण प्रस्तुत परिस्थितीत निश्चितंच चूक झालीये. रोमन साम्राज्याला ही चूक सुधारण्यांस आनंद होईल.

खरं म्हणजे : अपराधाचं गांभीर्य लक्षांत घेतां, बार-रब्बान आणि हा-नोस्त्रीच्या अपराधांची तुलनांच करतां येणार नाही. बरोबर आहे, जर स्पष्ट रूपाने माथेफिरू असा दुसरा गुन्हेगार काही असंबद्ध, वेडवाकडं बोलतांना आढळला, ज्यामुळे येर्शलाइम आणि जवळपासचे लोक चिथावले गेले, तर पहिल्याचा अपराध पुष्कळ गंभीर स्वरूपाचा आहे.

त्याने फक्त लोकांना खुल्लमखुल्ला बण्डासाठी प्रेरितच नाही केलं, पण त्याला पकडण्याचा प्रयत्न करताना चौकीदारालासुद्धां मारून टाकलं. हा-नोस्त्रीच्या तुलनेत बार-रब्बान खूप जास्त धोकादायक आहे.

ह्या सर्व गोष्टींकडे बघतां न्यायाधीश आशा करतांत, की सिनेद्रिओनने केलेल्या निर्णयावर पुन्हां एकदा विचार करावा आणि दोन्हीं गुन्हेगारांपैकी जो कमी धोकादायक आहे, त्याला स्वतंत्र करावं. आणि कमी धोकादायक, निश्चितंच हा-नोस्त्री आहे. बरोबर?

काइफाने सरळ पिलातच्या डोळ्यांत बघंत हलक्या पण दृढ आवाजांत सांगितलं की सिनेद्रिओनने काळजीपूर्वक ह्या खटल्यावर विचार केलेला आहे आणि तो पुन्हां सांगतो की सिनेद्रिओन बार-रब्बानला मुक्त करण्याची सिफारिश करतोय.

“काय? माझ्या विनंती नंतर सुद्धां? त्याच्या विनंतीनंतर, ज्याच्या रूपाने रोमन साम्राज्य तुमच्याशी संवाद करतंय? धर्मगुरू, तिस-यांदा सांग.”

“तिस-यांदापण आम्हीं हेंच सूचित करतोय की आम्ही बार-रब्बानला मुक्त करतोय,” काइफाने हळूंच म्हटलं.

सगळं संपलंय, बोलण्यासाठी काही उरलंच नाही. हा-नोस्त्री नेहमीसाठी चालला जाईल आणि न्यायाधीशाच्या भयंकर आणि दुष्ट पीडेचा इलाज करणारा कोणीच राहणार नाही; ह्या पीडेचा मृत्युशिवाय दुसरा काही उपाय नाहीये. पण पिलातला ह्या वेळेस ह्या विचाराने आश्चर्यचकित नव्हतं केलं. तोच अगम्य विषाद, ज्याने दालनांत उभे राहताना त्याला घेरलं होतं, त्याचं सम्पूर्ण अस्तित्व भेदून गेला. त्याने ह्या विषादाचं कारण शोधण्याचा प्रयत्न केला आणि त्याला कळलं, की कारण विचित्र होतं: न्यायाधीशाला वाटलं की कैद्याला काही विचारायचं राहून गेलंय, कदाचित त्याने त्याची एखादी गोष्ट ऐकली नाहीये.

पिलातने प्रयत्नपूर्वक ह्या विचाराला डोक्यातून पळवून लावलं आणि तो जसा उडंत आला होता, तसांच उडूनही गेला. तो उडून गेला, पण विषादाचं कारण समजलं नाही, कारण की तिला अचानक विजेसारखा चमकून लुप्त होऊन जाणारा एक छोटासा विचार देखील समजावूं शकला नाही : ‘अमरत्व...मृत्युहीनता आलेली आहे...’ कोणाची मृत्युहीनता आली आहे? न्यायाधीशाला कळलं नाही, पण ह्या रहस्यमय मृत्युहीनतेच्या विचाराने न्यायाधीशाच्या अंगात तळपत्या सूर्यांत देखील हुडहुडी भरली.

“ठीक आहे,” पिलातने म्हटलं, “असेच होईल.”

त्याने चारीकडे नज़र वळवली आणि सृष्टीत झालेल्या परिवर्तनाने तो चकित झाला. गुलाबांनी लगडलेली फांदी तुटलेली होती. दालनाच्या वरच्या छताजवळ लागलेले सरूचे झाडंसुद्धां तुटले होते. अंजिराचं झाड, सावलीत उभा असलेला पांढरा पुतळा आणि हिरवळदेखील लुप्त झाले होते. ह्या सर्वांच्या जागी काही गुलाबी घट्ट पदार्थ²⁸ प्रकट झाला, त्यांत पाणवेली हलंत होत्या आणि त्या न जाने कुणीकडे वाहूं लागल्या, आणि त्यांच्या बरोबर पिलात पण वाहत होता. आतां त्याला वाहवून नेत होता दम घोटणारा आणि जाळणारा जगांतील सगळ्यांत भयंकर प्रकोप – शक्तिहीनतेचा प्रकोप.  

“माझा दम घुटतोय,” पिलात विव्हळला, “दम घुटतोय!” त्याने ओल्या, थण्डगार हाताने अंगरख्याचे बटन तोडून टाकले, जे खाली रेतीवर पडले.”

“आज हवा उष्ण व दमट आहे, कुठून तरी तूफ़ान येतंय...” न्यायाधीशाच्या लाल बुंद चेह-यावरून नजर न हलवतां आणि सगळ्या संभाव्य विपदांची कल्पना करंत काइफाने म्हटलं, “ओह, ह्या वर्षी निस्सानचा महिना किती भयंकर आहे.”

“नाहीं,” हे दमटपणामुळे नाहीये, काइफ़ा, माझा दम तुझ्यामुळे घुटतोय,” आणि आपल्या डोळ्यांना बारीक करंत पिलात हसून म्हणाला, “आपली रक्षा कर, धर्मगुरू.”

धर्मगुरूचे काळे डोळे चमकले. त्याने अगदी तस्संच विस्मयाचं प्रदर्शन केलं, जसं थोड्या वेळापूर्वी न्यायाधीशाने केलं होतं.

“हे मी काय ऐकतोय, न्यायाधीश?” स्वाभिमानपूर्वक आणि शांतपणे काइफाने विचारलं, “तुम्हीं मला त्या शिक्षेबद्दल धमकावतांय जिचं अनुमोदन तुम्हीं स्वतः पण केलेलं आहे? हे कसं शक्य आहे? आम्हांला तर अशी सवय आहे, की रोमन न्यायाधीश काहीही म्हणण्याआधी शब्दांच व्यवस्थित चयन करतांत. महाबली, आपलं बोलणं कुणी ऐकलं तर नाहीये?”

पिलातने विझलेल्या डोळ्यांनी धर्मगुरूकडे पाहिलं आणि मग दात किटकिटंत हसला.

“काय म्हणतोय, धर्मगुरू! आपलं बोलणं इथे कोण ऐकूं शकतं? मी काय त्या तरूण माथेफिरू भटक्या सारखा वाटतोय, ज्याला आज मृत्युदण्डाची शिक्षा सुनावलीये? मी काय लहान मूल आहे, काइफ़ा? मला माहितीये की मी काय म्हणतोय. उद्यानाच्या चारीकडे घेराबंदी आहे. महालाच्या चारीकडेपण रक्षकांचा वेढा आहे, असा, की कोणत्या लहानशा भोकांतूनसुद्धां एक उंदीरपण आंत येऊं शकणार नाही! फक्त उंदीरंच नाही, तो सुद्धां आंत येऊ शकणार नाहीं, काय म्हणतांत त्याला...किरियाथ शहरातला. असो, धर्मगुरू! तू त्याला ओळखतोस कां? हो...जर तसला माणूस आत घुसलाच तर त्याला दुःखच होईल, माझं म्हणणं तुला पटलंच असेल? तर, तू लक्षांत ठेव, धर्मगुरू की आजपासून तुला शांतता नाहीं मिळणार! न तुला, न तुझ्या प्रजेला,” आणि पिलातने दूर उजवीकडे हात केला, जिथे दूर उंचावर मंदिर तळपंत होतं, “हे तुला मी सांगतोय, मी, पोंतीचा पिलात, सोनेरी भालेवाला अश्वारोही!” ²⁹       

“माहितीये, माहितीये!” काळ्या दाढीवाल्या काइफाने निर्भयतेने म्हटलं आणि त्याचे डोळे चमकले. त्याने आकाशाकडे हात उचलला आणि पुढे म्हणाला, “जूडियाच्या लोकांना माहितीये की तू त्यांचा किती हेवा करतोस आणि त्यांना खूप कष्ट देणारेस, तरीही तू त्यांना समाप्त करूं शकणार नाही! ईश्वर त्यांचं रक्षण करेल!  महामहिम सम्राट आमची हाकपण ऐकतील, आम्हांला रक्तपिपासू पिलातापासून वाचंवतील!”

“ओह, नाही!...” पिलात विस्मयाने किंचाळला. प्रत्येक शब्दाबरोबर त्याच्यावरचं दडपण उतरंत गेलं. त्याला खूप हल्कं वाटूं लागलं. आता आणखी जास्त नाटक करण्याची, शब्दांना खबरदारीने निवडण्याची गरज नाहीये, “तूं सम्राटाला माझ्याबद्दल खूप तक्रारी पाठवल्यांत, आता माझी पाळी आहे, काइफ़ा! आता माझ्याकडून तक्रार जाईल, अंत्योखियाच्या गवर्नरला नाहीं, रोमला सुद्धां नाहीं, सरंळ काप्रेत, सरंळ सम्राटाला, की तू कसा विद्रोह करणा-यांना मृत्युच्या दाढेतूंन काढून येर्शलाइममधे लपवतोस, आणि तेव्हां मी येर्शलाइमला सोलोमैन तलावाचं पाणी नाहीं पुरवणार, जसं मी करणार होतो. नाही, पाणी नाहीं! आठवं, की कशी तुझ्यामुळे मला सम्राटची मुद्रा असलेल्या ढाली भिंतीवरून काढून ठेवाव्या लागल्या, सैन्यांना एकत्र करावं लागलं, मला स्वतःला, बघतोयंस न, स्वतः इथे यावं लागलं, हे बघायला, की इथे काय चाललंय! माझे शब्द लक्षांत ठेव, धर्मगुरू, येर्शलाइम मधे तुला फक्त एकंच सैनिक तुकडी नाही दिसणार, फुलमिनातची सम्पूर्ण तुकडी भिंतीच्या खाली येईल, अरबी अश्वारोही आक्रमण करतील आणि मग तूं ऐकशील करुण रूदन आणि विव्हळण्याचे आवाज़...तेव्हां तू मुक्त केलेल्या बार-रब्बानला आठवशील आणि तुला दुःख होईल की तू त्या दार्शनिकाला त्याच्या शांतिपूर्ण उपदेशांसकट मृत्युच्या दाढेंत कां पाठवलंस.”

धर्मगुरूच्या चेह-यावर चट्टे प्रकट झाले, डोळे जळजळ करूं लागले. तो सुद्धां न्यायाधीशासारखांच हसला आणि दात खांत म्हणाला:

“न्यायाधीश, तू हे आता जे काही सांगितलंस, त्याच्यावर तुझा स्वतःचा तरी विश्वास आहे कां? नाही, अजिबात नाही! ह्या फूस लावणा-या जादूगाराने, येर्शलाइममधे शांति नाहीं आणलीय, आणि तुला, अश्वारोही, हे चांगलंच माहितीये. तुला त्याला अशासाठी स्वतंत्र करायचे आहे, की जेणेंकरून तो लोकांना फूस लावून त्यांच्या धार्मिक मान्यतांवर आघात करेल आणि जनतेला रोमच्या तलवारीखाली फेकून देईल! पण मी, जूडियाचा धर्मगुरू, जोपर्यंत जिवंत आहे, धर्माची विटम्बना नाही होऊं देणार आणि जनतेचं रक्षंण करीन! तू ऐकतोयंस, पिलात?” काइफाने धमकीच्या आविर्भावांत आपला हात उचलला, “तू समजून घे, न्यायाधीश!”

काइफा बोलायचा थांबला. न्यायाधीशाच्या कानांत पुन्हां जणु समुद्री लाटांची गर्जना घुमूं लागली, जी हिरोदच्या महालाच्या भिंतींपर्यंत येऊन पोहोंचली होती. ही गर्जना न्यायाधीशाच्या पायापासून सुरूं होऊन त्याच्या चेह-यापर्यंत पोहोंचली. त्याचा मागे, महालाच्या प्रवेशद्वाराबाहेर, तुता-यांचा भयानक आवाज घुमूं लागला, शैकडो पायांचा आवाज, तलवारींचा खणखणाट...न्यायाधीशाला समजलं की रोमन पायदळ सैन्याची तुकडी महालाच्या बाहेर जातेय...त्याच्या हुकुमाप्रमाणे, मृत्युदण्डापूर्वीच्या परेड साथी, जी डाकू आणि क्रांतिका-यांच्या मनांत भीती उत्पन्न करते.

“तूं ऐकतोयंस, न्यायाधीश?” धर्मगुरूने हळूंच विचारलं, “तूं कदाचित म्हणशील,” त्याने आपले हात आकाशाकडे उचलले, ज्याने त्याच्या डोक्यावरची काळी टोपी खाली पडली, “की हे सगळं त्या दयनीय डाकू बार-रब्बानमुळे आहे?”

न्यायाधीशाने पंजाच्या मागच्या बाजूने ओलं, थण्ड कपाळ पुसलं, जमिनीकडे पाहिलं, मग डोळे बारीक करून आकाशाकडे बघितलं. सूर्याचा लाल-लाल गोळा जवळ-जवळ त्याच्या डोक्यावंर होता, काइफाची सावली जणु सिंहाच्या शेपटीला चिकटली होती. तो हळूंच आणि उदासीनतेनं म्हणाला:

“दुपार व्हायला आली. आपण गोष्टींमधे भरकटून गेलो, असो, वार्तालाप चालूं ठेवूं शकतो.”

त्याने शालीनतेने धर्मगुरूची क्षमा मागितली, त्याला मग्नोलियाच्या सावलींत बसवून इतर व्यक्तींची प्रतीक्षा करायला सांगितलं, ज्यांच्या छोट्याशा सभेंत तो मृत्युदण्डाशी संबंधित काही निर्देश देणार होता.

काइफाने विनम्रतेने वाकून, छातीवर हात ठेवून त्याचं अभिवादन केलं आणि तो उद्यानातंच राहिला, पिलात दालनांत परत आला. तेथे त्याची वाट बघत असणा-या सचिवाला त्याने सैन्य तुकडीच्या प्रमुखाला, सिनेद्रिओनच्या दोन सदस्यांना आणि मंदिर-सुरक्षा कमिटीच्या प्रमुखाला बोलवायला सांगितलं. ही मंडळी खालच्या छतावर, कारंज्याजवळ न्यायाधीशाच्या निरोपाची वाट बघंत होते. पिलातने असं पण सांगितलं की तो लगेच परंत येईल आणि महालाच्या आतल्या भागांत गेला.

जोपर्यंत सचिव ह्या छोट्याश्या सभेच्या आयोजनांत गुंतला होता, न्यायाधीश महालाच्या आंत, सूर्याच्या प्रकाशाने वाचवणारे जाड-जाड काळे पडदे लावलेल्या खोलींत एका व्यक्तीला भेटला. खरं तर ह्या अंधा-या खोलींत सूर्याचे किरंण त्याला जराही त्रास देऊं शकंत नव्हते, तरीही त्याचा अर्धा चेहरा टोपीने झाकलेला होता. ही भेट अत्यंत संक्षिप्त होती. न्यायाधीशाने हलक्या आवाजांत ह्या व्यक्तीला काही सांगितलं, जे ऐकून तो निघून गेला आणि पिलात स्तंभ असलेल्या दालनांतून निघून उद्यानांत आला.

तिथे, त्या सगळ्यांच्या उपस्थितींत, ज्यांना त्याने बोलावलं होतं, पिलातने गंभीरतेने आणि अत्यंत कोरडेपणाने पुन्हां सांगितलं की तो येशुआ हा-नोस्त्रीला दिलेल्या मृत्युदण्डाचे अनुमोदन करतोय, आणि त्याने औपचारिकरीत्या सिनेद्रिओनच्या सदस्यांना विचारलं की ते कोणाला जीवनदान द्यायची सिफारिश करताहेत. हे उत्तर मिळाल्यावर की बार-रब्बानला, न्यायाधीशाने म्हटलं, “ठीक आहे,” आणि तत्काळ सचिवाला हे लिहून घ्यायला सांगितलं. सचिवाने रेतीतील उचलून दिलेलं बटन पकडून तो गंभीरतेने म्हणाला, “चला.”

सर्व उपस्थित व्यक्ति रुंद संगमरमरी पाय-यांवरून, आपला पागल करणारा सुगंध फेकंत असलेल्या,   गुलाबाच्या भिंतींमधून खाली उतरले, खाली, आणखी खाली उतरून महालाच्या भिंतीपर्यंत, प्रवेशद्वाराजवळ पोहोचले, जे एका चिक्कण फरशीच्या चौकापर्यंत घेऊन जात होतं, ज्याच्या दुस-या टोकावर येर्शलाइमच्या व्यायामशाळेचे स्तंभ आणि पुतळे दिसंत होते.

लोकांचा हा छोटासा समूह उद्यानांतून चौकांत असलेल्या उंच चौथ-यावर पोहोंचला, पिलात आपले डोळे बारीक करून परिस्थितीचा आढावा घेत होता. ती जागा जी त्याने आतांच पार केली होती, म्हणजेच महालापासून चौथ-यापर्यंतची जागा, अगदी रिकामी होती, पण पिलातला आपल्यासमोर चौक कुठे दिसंतच नव्हता – त्याला भीड गिळून गेली होती, जर पिलातच्या डावीकडे सेबास्तियन सैनिकांच्या तिहेरी पंक्तीच्या तुकडीने आणि उजवीकडे इतूरियाच्या सैनिकांच्या सहायक तुकडीने थांबवलं नसतं, तर तिने चौथ-याला आणि रिकाम्या जागेला सुद्धां गिळलं असतं.       

पिलात उंच चौथ-यावर बनवलेल्या व्यासपीठावर पोहोचला – मुट्ठींत अनावश्यक बटन यंत्रवत दाबंत आणि डोळे बारीक करंत. न्यायाधीश डोळे ह्यासाठी बारीक नव्हता करंत, की सूर्य त्याच्या डोळ्यांना भस्म करंत होता, तर अशासाठी की त्याला फासावर लटकावल्या जाणा-यांना बघायचं नव्हतं, ज्यांना थोड्यांच वेळांत येथे आणणार होते.

जसांच रक्तवर्णीय किनारीचा पांढरा अंगरखा मानवी समुद्राहून खूप उंचावर दगडाच्या चौथ-याच्या टोकावर दिसला, न बघणा-या पिलाच्या कानांत एक लाट आदळली : “हा...आ...आ...” ही लाट हळू आणि खालच्या सुरांत प्रारंभ झाली, तिचे उद्गम स्थळ अश्व-शर्यतीच्या मैदानाजवळ कुठेतरी होते, मग ती उंच स्वरांत गोंगाटासारखी विराट झाली, काही क्षण तशीच गुंजायमान होऊन पुन्हां खाली पडायला लागली. ‘मला बघितलंय...’ न्यायाधीशाने विचार केला. आवाजाची लाट न्यूनतम बिंदुला पोहोचायच्या आधीच अप्रत्याशितपणे पुन्हां उच्चतम बिंदुकडे जाऊं लागली आणि तरंगत तरंगत, पूर्वीच्या गोंगाटापेक्षांही जास्त विराट झाली. ह्या दुस-या लाटेंत समुद्राच्या पाण्यांत तरंगणा-या फेसासारखे शिट्ट्यांचे आवाज आणि वादळी गडगडांत सगळ्यांत वेगळा प्रतीत होणारा स्त्रियांच्या विव्हळण्याचा आवाज तरंगत होता. ‘आतां त्यांना चौथ-यावर आणताहेत...’ पिलातने विचार केला, ‘आणि हा विव्हळण्याचा आवाज अशासाठी की पुढे-पुढे वाढणा-या गर्दीने धक्कामुक्कींत काही महिलांना चिरडलंय.’

जोपर्यंत गर्दी आपल्या सग़ळ्या भावनांना व्यक्त करून आपणहूनंच शांत नाही झाली, तेवढा वेळ त्याने वाट बघितली. कारण की गर्दीला कोणत्याही प्रकारे शांत करणं शक्यंच नव्हतं.

आणि मग ती वेळ आली, न्यायाधीशाने आपला उजवा हात वर केला आणि गर्दींतला उरला-सुरला आवाज पण लुप्त झाला.

तेव्हां, जेवढी शक्य होती, तेवढी गरम हवा पिलातने श्वासाद्वारे फुफ्फुसांत भरून घेतली आणि तो ओरडला, त्याचा भसाडा आवाज हज्जारो डोक्यांवर तरळला.

“सम्राट सीज़रच्या आज्ञेने!” त्याच्या कानांवर लोखण्डी खडखडीचा आवाज अनेक वेळा आदळला. सैन्याच्या तुकड्यांमधे आपले-आपले भाले आणि निशाणांना वर उचलून सैनिक गरजले.

“सीज़रचा जय असो!”      

पिलातने चेहरा वर केला आणि सरंळ सूर्याकडे फिरवला, त्याच्या पापण्यांच्या खाली हिरवी आग भडकली. ह्या आगींत त्याचा मेंदू भडकला आणि अरामैक भाषेचे भसाडे शब्द गर्दीवर तरंगले : “चार अभियुक्तांना, ज्यांना येर्शलाइममधे हत्या, विद्रोह, आणि न्याय तसेंच धार्मिक विश्वासाचा अपमान करण्याच्या अपराधांबद्दल पकडलेलं आहे, त्यांना फासावर लटकावून मृत्युदण्डाची शिक्षा सुनावण्यांत आली आहे! आणि आतां ह्या ‘बाल्ड-माउन्टेन’वर मृत्युदण्ड सम्पन्न केला जाईल! ह्या अभियुक्तांची नावं आहेत – दिसमास, गेस्तास, बार-रब्बान आणि हा-नोस्त्री. हे सगळे तुमच्या समक्ष आहेत!”

एकाही अभियुक्ताकडे न बघतां पिलातने उजवीकडे हात दाखवला, हे निश्चित केल्याशिवाय, की ते त्यांच जागेवर आहेत किंवा नाही, जेथे त्यांना असायला पाहिजे.

गर्दीने खूप वेळ मोठ्या गोंगाटाने उत्तर दिलं. हा गोंगाट आश्चर्यामुळे तरी होता, किंवा हायसं वाटल्यामुळे. गोंगाट थांबल्यावर पिलात पुढे म्हणाला, “पण फासावर फक्त तिघांनांच चढवलं जाईल, कारण की, नियम आणि प्रथेला अनुसरून ईस्टरच्या सणानिमित्त कोण्या एका अभियुक्ताला, ज्याची निवड कनिष्ठ सिनेद्रिओनने केलेली आहे, आणि ज्याचं रोमन शासनाने अनुमोदन केलंय, त्याचं घृणित जीवन सम्राट सीज़र परत करतायंत!”                   

पिलात ओरडून बोलंत होता. तो हे पण ऐकंत होता, की गोंगाटाची जागा गंभीर शांततेने कशी घेतली. आता त्याच्या कानांवर कोणतेच उसासे, सरसर पोंहोचत नव्हती. एका क्षणासाठी पिलातला वाटलं की त्याच्या चारीकडची प्रत्येक गोष्ट लुप्त झालीयं. जणु हे शहर, ज्याचा त्याला तिटकारा होता, मरून गेलंय आणि सूर्याच्या सरळ पडणा-या किरणांनी होरपळंत फक्त तोंच एकटा उभा आहे. आकाशाकडे तोंड करून पिलातने काही वेळ शांततेला कायम ठेवलं आणि मग ओरडून सांगायला सुरुवात केली – “ज्याला आता तुमच्या समोर स्वतंत्र करण्यांत येईल, त्याचं नाव आहे...”

तो आणखी काही क्षण चुप राहिला, नावाला आपल्या ओठांवर थोपवंत, हा विचार करंत, की त्याने सगळं व्यवस्थित सांगितलंय, कारण की त्याला माहीत होतं की त्या सौभाग्यशाली व्यक्तीचं नाव ऐकतांच ही मृतप्राय प्रजा पुनर्जीवित होईल आणि तेव्हां कोणालाच एकही शब्द ऐकूं येणार नाही.

“सगळं झालंय?” पिलातने पुटपुटंत स्वतःलांच विचारलं – “हो, सगळं. नाव!”

आणि ‘र’ शब्दाला निःस्तब्ध शहरावर उकलंत ओरडला, “बार-रब्बान!”

त्याला एकदम असं वाटलं, की सूर्य झणझणून त्याच्यावर पडलांय आणि त्याच्या कानांमधे आग ओत्तून गेलांय. ह्या आगेत उकळंत होती स्पर्धा, शिट्ट्या, विव्हळणे, हसणे आणि चीत्कार.

पिलात वळला आणि दगडी चौथ-यावरून उतरून पाय-यांकडे वळला. तो कुठेच बघंत नव्हता, शिवाय रंगीबेरंगी फरश्यांकडे, जेणेकरून पाय-यांवरून घसरणार नाही. त्याला माहीत होतं, की आता त्याच्या मागे फाशीचे सामान असलेल्या चौथ-यावर कास्याची नाणी आदळतील. ह्या उमडत्या गर्दीमधे लोकं एकमेकाला दाबंत, धक्के देत, एक दुस-याच्या खांद्यावर चढून आपल्या डोळ्यांनी एक आश्चर्य बघतील, की कशा प्रकारे एक माणूस मृत्युच्या जबड्यातूंन सुखरूप बाहेर आलांय. अंगरक्षक कसे त्याच्या बेड्या काढतील, असं करतांना त्याच्या जखमी हातांना नकळंतच वेदना पोहोचवतील, तो कसा, विंव्हळंत, कपाळावर आठ्या घालंत एक अर्थहीन वेडसर हास्य पसरेल.

त्याला माहीत होतं की त्याच वेळेस अश्वारोही सैनिक अन्य तीन्हीं अभियुक्तांना, ज्यांचे हात मागे बांधलेले आहेत, पाय-यांकडे नेत असतील, म्हणजे त्यांना पश्चिमेकडे जाणा-या, शहराच्या बाहेर, ‘बाल्ड- माउन्टेन’ च्या रस्त्यावर नेतां येईल. ह्या चौथ-यावरून दूर झाल्यावर पिलातने डोळे उघडले. त्याला माहीत होतं, की आतां काही भीती नाहीये. आता अभियुक्त त्याच्या दृष्टिक्षेपांतून निघून गेलेले होते. 

गर्दीच्या मंद होत चाललेल्या गोंगाटांत आता दवण्डी पिटणा-यांचा कर्कश आवाज वेगळांच ऐकूं येत होता. ते पिलातच्या निर्णयाचे अरामैक आणि ग्रीक भाषांमधे भाषांतर लोकांना ऐकवंत होते. त्याच्या कानांना तुटक-तुटक, चर्र-मर्र करणारा जवळ येत असलेल्या घोड्याच्या टापांचा आणि तुतारीचा आवाज ऐकूं आला, जो ओरडून काहीतरी संक्षिप्त, आनंदी असं सांगत होतां. ह्या आवाजाला जणु प्रत्युत्तर देत तरुणांची कर्कश शिट्टी ऐकूं आली. तरूण अश्व-शर्यतीच्या मैदानाकडून बाजाराकडे जाणा-या रस्त्याच्या किना-यावर बनलेल्या घरांच्या छतांवर होते, तसंच एक कर्कश चेतावनी ऐकूं आली: “संभाळ!”

रिकाम्या झालेल्या मैदानांत एकट्या उभ्या असलेल्या सैनिकाने घाबरून काही खूण केली आणि न्यायाधीश, सैन्य तुकडीचा प्रमुख, सचिव आणि अंगरक्षक तिथेच थांबले.

अश्वारोही सैनिकांची तुकडी मैदानाकडे तीरा सारखी धावली, जेणें करून त्याला एका बाजूने घेरून लोकांचं तेथे येणं थांबवूं शकेल आणि कोप-यावर, दगडी भिंतीच्या खालून, जेथे द्राक्षाचा वेल पसरला होता, छोट्या रस्त्यावरून ‘बाल्ड-माउन्टेन’कडे जाऊं शकेल.

अश्वारोही तुकडीचा सीरियन प्रमुख, जो एका मुलाएवढा लहान आणि काळा होता, आपल्या घोड्यावर जणुं उडंत आला. पिलातच्या जवळ येऊन आपल्या चिरक्या आवाजांत काही ओरडला आणि त्याने म्यानेतून तलवार काढली. दुष्ट, कावळ्यासारखा काळा घोडा अडखळला आणि आपल्या मागच्या पायांवर उभा राहिला. तलवार म्यानींत ठीवून कमाण्डरने घोड्याच्या खांद्यावर चाबुक मारला, त्याला चारी पायांवर उभा केला आणि कोप-याकडे चालला गेला. घोडा सरपट चालंत होता. प्रमुखाच्या मागे धुळीचे लोट उडवंत तीन-तीनच्या पंक्तीत अश्वारोही धावत होते, बासाच्या झाडांचे शिखर उसळूं लागले, न्यायाधीशाच्या समोर, पांढ-या शिरस्त्राणांमुळे आणखीनंच सावळे भासणारे, प्रसन्नतेने दात दाखवंत असलेले चेहरे जात होते.

आकाशापर्यंत धूळीचे लोट उडवंत, अश्वारोही सैनिकांची ही तुकडी कोप-यावरच्या गल्लीत घुसली. न्यायाधीशाच्या समोरून, सूर्याच्या प्रकाशांत चमचमणा-या तुतारीला पाठीवर बांधून, शेवटचा सैनिक गेला.

हातांनी स्वतःला धुळीपासून वाचवंत, किंचित क्रोधाने चेह-यावर आठ्या घालून पिलात पुढे निघाला. त्याच्यामागे सैन्य तुकडीचा प्रमुख, सचिव आणि अंगरक्षकसुद्धां महालाच्या उद्यानाच्या द्वाराकडे चालूं लागले.

सकाळचे जवळ-जवळ दहा वाजले होते.

**********